Το ρετσιτατίβο στις όπερες του Μότσαρτ
Κι αν ακούγεται λόγιο μην το φοβάσαι… Γιατί το ειδικό και το εστιασμένο μπορεί να αποτελέσουν απαρχή μίας ευρύτερης φιλοσοφικής σάρωσης της μουσικής. Του Στυλιανού Τζιρίτα
«Το ρετσιτατίβο στις όπερες του Μότσαρτ» (εκδόσεις Νεφέλη/2007) είναι σαφώς ένα βιβλίο που σε ξεβολεύει. Όχι μόνο από διάφορες θέσεις τις οποίες πιθανόν έχεις, είτε ως μουσικός είτε ως ακροατής είτε ακόμη και ως αναγνώστης, αναφορικά με τη θέση από την οποία αρχικώς προσεγγίζεις θεωρητικά το πόνημα του Γιώργου Χατζηνίκου (1923-2015), υποθέτοντας από τον τίτλο (και ως μη κοινωνός προηγούμενων δουλειών του) ότι θα διαβάσεις ένα ενδιαφέρον μεν, αλλά συντηρητικό στη συμπερασματική του όσο και την ανάπτυξη αυτής βιβλίο.
Όμως ο Χατζηνίκος κυριολεκτικά πετάει στον κάλαθο των αχρήστων τις όποιες προκαταλήψεις. Ο συγγραφέας, μέσα από την πολύχρονη παρουσία του στην παγκόσμια σκηνή παρατηρώντας διάφορες ανωμαλίες στην έκφραση και στην περαίωση των ρετσιτατίβων του Μότσαρτ στις όπερες, των σημείων δηλαδή όπου ο αοιδός έχει την ευκαιρία να εκφραστεί, διότι εκεί επεξηγεί ακόμα περισσότερο την ίδια την υπόθεση του έργου, η ελευθερία του είναι σχετικά μεγάλη καθώς είναι σημείο όπου δεν μπαίνει σε άρια (Σ.τ.Α.: τα ρετσιτατίβο είναι). Ο Χατζηνίκος, με όπλα διαχείρισης όχι μόνο την πείρα του ως πιανίστας, ενορχηστρωτής αλλά και μαέστρος, παρατήρησε ότι η αφήγηση της φωνής στερείτο χρωμάτων και οι τραγουδιστές την προσπερνούσαν ως ένα αναγκαστικό μέρος για να πάνε προς την άρια η οποία είναι εκείνη που παραδοσιακά αναδεικνύει τις δυνατότητες τους.
Ο Χατζηνίκος θέτει ζητήματα που αφορούν τον περφεξιονισμό αλλά και τη γενικότερη έννοια της εκτέλεσης στην κλασσική μουσική γενικότερα και όχι αποκλειστικά και μόνο στην όπερα. Ο Μότσαρτ είναι μεν η αρχή, το επίκεντρο αλλά και η κατακλείδα της μελέτης του, αλλά στο ενδιάμεσο παρελαύνουν σε απολαυστικές αναλύσεις (οι οποίες δεν φείδονται χιούμορ) μορφές όπως ο Χίντεμιτ, ο Μπαχ, ο Μπετόβεν και ο Χάυντν. Ο συγγραφέας δε, είναι απόλυτα πληροφορημένος για τις εξελίξεις της σύγχρονης μουσικής στον 20ο αιώνα, γι’ αυτό και συνθέτες όπως ο Σένμπεργκ, ο Ντεμπυσσύ και ο Μπάρτοκ εμφανίζονται επίσης στις σελίδες του βιβλίου (με τους δύο τελευταίους μάλιστα να αποτελούν, απ’ όσο καταλαβαίνουμε, και αγαπημένους του).
Μακράν το πιο ουσιαστικό βιβλίο ελληνικής μουσικής βιβλιογραφίας που διάβασα τα τελευταία δύο χρόνια, απολαυστικό στη ροή του, χωρίς τσιμεντένιες λογικές μήτε στις απόψεις μήτε και στη χρήση της γλώσσας. Να σημειωθεί πάντως ότι οι πρώτες 20 σελίδες είναι πιο σκληροπυρηνικές και προϋποθέτουν μία ελάχιστη γνώση της μουσικής θεωρίας ή έστω της οπερετικής γλώσσας για να γίνουν απόλυτα κατανοητές. Παρολ’ αυτά είναι σίγουρο ότι ένας τακτικός (και φυσικά υπομονετικός) ακροατής τελικά θα ανταμειφθεί από την συλλογιστική και την επιχειρηματολογία του έργου...
_ _ _
Υποσημείωση #1: Απολαυστική η συνομιλία του συγγραφέα με τον Πάουλ Χίντεμιτ.
Υποσημείωση #2: Πληροφορήθηκα για πρώτη φορά ότι υπήρχε και σε παλιότερους αιώνες χώρος για …supergroup. Ένα από αυτά ήταν ένα κουαρτέτο όπου συμμετείχε ο Μότσαρτ και ο Χάυντν!
Υποσημείωση #3: Μη ξενιστείτε όταν θα αρχίσουν να μπαίνουν στο κείμενο ακόμα και θεωρίες του Γιουνγκ ή ανατολικές φιλοσοφίες. Ο Χατζηνίκος επιστρατεύει την πλήρη γνωσιακή του σφαίρα για να υποστηρίξει σαφέστερα τη θέση του για αλλαγή στην κλινικότητα της λεγόμενης λόγιας μουσικής.
