Dayereh : Ο κύκλος των χαμένων γυναικών

Οι τίτλοι της αρχής πέφτουν σε μαύρο φόντο. Μια γέννα εκτός πεδίου, που καθιστά αυτόματα μάνα και κόρη ανεπιθύμητες απ' όλους. Τρεις γυναίκες παίρνουν προσωρινή άδεια από την φυλακή. Η απελπισμένη προσπάθειά τους να βρουν χρήματα για να φύγουν μακριά θα τις οδηγήσει στο πουθενά. Μη έχοντας ταυτότητα και τον κατάλληλο συνοδό, η πρώτη συλλαμβάνεται. Η δεύτερη εκλιπαρεί και ψεύδεται προκειμένου να βρει τα ναύλα για ένα υπεραστικό εισιτήριο. Η τρίτη, φτάνει ως το λεωφορείο αλλά δεν μπορεί να φύγει. Ο παράδεισος θα περιμένει κι άλλο. Μια άλλη δραπετεύει απ' την φυλακή για να κάνει έκτρωση και αποδιώχνεται κακήν-κακώς απ' το πατρικό της σπίτι. Η φίλη της, πρώην κατάδικη που τώρα είναι νοσοκόμα, αρνείται να την βοηθήσει. Φοβάται μην αποκαλυφθεί το παρελθόν της. Μια άλλη μάνα θέλει να εγκαταλείψει την κορούλα της για να την σώσει. Μια πόρνη φορτώνεται τις αμαρτίες των πελατών της. Οι δρόμοι τους διασταυρώνονται και όλες μαζί στριφογυρνούν σε ένα παρανοϊκό υπερρεαλιστικό γαϊτανάκι.
Τα εγκλήματά τους είναι ακαθόριστα, η ενοχή ή η αθωότητά τους αδιάφορη. Ζουν σ' έναν κόσμο διαρκούς επιτήρησης, νομοτελειακής και αρχέγονης ανισότητας, συνενοχής και αποκλεισμού. Αλλ' αυτός ο κόσμος δεν μπορεί να εξαλείψει το πνεύμα, τη δύναμη και το κουράγιο του κύκλου των γυναικών. Έχουν τα κότσια να τα βάλουν με το σύστημα, να παλέψουν άνισα, ν' αντισταθούν. Το γεγονός ότι υποκύπτουν εντέλει, είναι προσωρινό άλλοθι για την ταινία (και για την ζωή του σκηνοθέτη της) και για την ασφαλή έξοδό της από τη χώρα προς τον κόσμο. Είναι το εισιτήριό της προς τα διεθνή φεστιβάλ. Ένα αναγκαίο ζωτικό ψέμα (περιττά τα εισαγωγικά) για να μην θεωρηθεί ως ανταρσία και εσωτερική προδοσία κι ο Παναχί ως εθνικός μειοδότης (κρατώντας μόλις και μετά βίας τα προσχήματα). Η πιθανότητα μιας νέας απόπειρας "προς την ελευθερία" παραμένει ανοιχτή και ενισχύεται από το νεαρόν της ηλικίας των ηρωίδων. Όπως επίσης και το ενδεχόμενο να βρεθούν μιμήτριες, είτε πραγματικές είτε κινηματογραφικές.
Ποιος είναι όμως ο Τζαφάρ Παναχί; Γεννημένος στις 11 Ιουλίου του 1960 στην Μιανέ του Ιράν, σπούδασε σκηνοθεσία στη σχολή κινηματογράφου και τηλεόρασης της Τεχεράνης. Ξεκίνησε από το γυαλί, κάνοντας αρκετές μικρού και μεσαίου μήκους τηλεταινίες. Το 1992 σκηνοθέτησε το μυθοπλαστικό "Ο φίλος" (Doust), που ήταν φόρος τιμής στο πρώτο φιλμάκι του Αμπάς Κιαροστάμι "Το ψωμί και ο δρόμος" (Nan va kucheh). Ο κινο-ποιητής Αμπάς τον προσέλαβε ως βοηθό του στην ταινία "Κάτω απ' τα λιόδεντρα" (Zir-e Derakhtan e-Zeytun, 1994). Με την παρότρυνση του Κιαροστάμι και την χρηματοδότηση του ιρανικού κέντρου νεότητας, έκανε "Το άσπρο μπαλόνι" (Badkonak-e sefid, 1995). Έτσι πήγε στις Κάννες και κέρδισε την χρυσή κάμερα. "Ο καθρέφτης" (Ayneth, 1997) του απέφερε την χρυσή λεοπάρδαλη του φεστιβάλ του Λοκάρνο και εδραίωσε τη φήμη του ως καινοτόμου και διορατικού δημιουργού.

Να κι η αφορμή της κυκλωτικής κίνησης του Τζαφάρ: "Μια μέρα τράβηξε την προσοχή μου ένα μικρό δημοσίευμα στην εφημερίδα: Μία γυναίκα αυτοκτόνησε αφού σκότωσε τις δυο νεαρές κόρες της. Δεν έγραφε τίποτε σχετικά με τους λόγους που κρύβονται πίσω απ' το έγκλημα ή την αυτοκτονία. Προφανώς η εφημερίδα δεν το θεώρησε απαραίτητο, αφού σε πολλές ισλαμικές κοινωνίες, οι γυναίκες είναι πολύ υποβαθμισμένες. Η ελευθερία τους περιορίζεται σε τέτοιο σημείο σαν να ζουν σε μια τεράστια φυλακή. Αυτό είναι αλήθεια όχι μόνο για κάποια συγκεκριμένη τάξη γυναικών, αλλά για όλες ανεξαιρέτως. Χωρίς καμιά διαφορά μεταξύ τους, σαν πανομοιότυπες μονάδες σ' έναν κύκλο, που καθεμιά θα μπορούσε να αντικαταστήσει μια άλλη."

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η προϊστορία του "Κύκλου". Από ένα πυκνό κείμενο εννέα σελίδων θα προσπαθήσω να μεταφέρω εδώ μια περίληψη. Ενώ περιμένει την προβολή του "Καθρέφτη" στις αίθουσες και τον "Κύκλο" να κάνει πρεμιέρα στο 18ο διεθνές φεστιβάλ της Τεχεράνης, ο Παναχί βλέπει την νέα του ταινία να μπαίνει στον τρίτο χρόνο ταλαιπωρίας. Το αρχικό σενάριο τελείωσε τον χειμώνα του 1997 και την παραγωγή ανέλαβε μια εταιρεία στα βόρεια της Τεχεράνης. Είναι εποχή ενθουσιασμού μετά τις προεδρικές εκλογές στην αρχή του χρόνου. Οι δημιουργοί αισιοδοξούν ότι με την νέα ηγεσία στο υπουργείο πολιτισμού για την έγκριση των ταινιών, ένας άνεμος πολιτικής ελευθερίας θα τους επιτρέψει να καταπιαστούν με θέματα που θέλανε από καιρό να κάνουν. Η εξέγερση των νέων και τα δικαιώματα των γυναικών είναι δυο ζητήματα που απασχολούν τους σκηνοθέτες της νέας εποχής και ελκύουν κοινωνικό και πολιτικό ενδιαφέρον.
"Ο κύκλος" είναι μια ρεαλιστική, τολμηρή εικόνα της σύγχρονης Περσίας, κάτι που πολλοί αποφεύγουν να βλέπουν. Το σενάριο ολοκληρώθηκε τελικά τον χειμώνα του 1998. Το τμήμα έγκρισης και προώθησης του υπουργείου πολιτισμού το βαθμολόγησε ως τρίτης κατηγορίας και απέφυγε να δώσει σαφείς απαντήσεις ώστε να επιτρέψει την παραγωγή της, προβάλλοντας έτσι τα πρώτα προσκόμματα. Κατόπιν ακολούθησαν περίεργες προτάσεις, ώστε να κάνει ένα φιλμ ανάλογο με "Το άσπρο μπαλόνι". Όταν είδαν την επιμονή και την αδιαλλαξία του Παναχί, τον συμβούλευσαν με υπονοούμενα και κοροϊδευτικά σχόλια να πάει στο εξωτερικό να την γυρίσει.
Αυτός ωστόσο δεν πτοήθηκε. Έθεσε όλες τις κατ' ιδίαν συζητήσεις, τις διαμεσολαβήσεις και τις τηλεφωνικές συνομιλίες, στην διάθεση του τύπου. Πολλοί τον προειδοποίησαν να είναι προσεκτικός και διαλλακτικός. Αλλ' αυτός επέμεινε σθεναρά και φανερά στην στάση του, θέλοντας να αποδείξει πως τα χέρια του είναι δεμένα κι ότι δεν μπορεί ελεύθερα να δημιουργήσει ένα έργο τέχνης. Μια βδομάδα μετά ο Seifollah Daad (σκηνοθέτης-παραγωγός και αναπληρωτής υπουργός πολιτιστικής και θρησκευτικής καθοδήγησης επί του κινηματογράφου) ανακοίνωσε σε συνέντευξη τύπου ότι θα δοθεί άδεια για το γύρισμα, μετά την κυκλοφορία του "Καθρέφτη". Τότε ο Παναχί επέτρεψε την δημόσια προβολή της, που πριν ανέβαλε επανειλημμένα. Τελικά η έγκριση ήρθε τον Μάιο του 1999, επτά μήνες μετά την υποβολή του σεναρίου.
Την παραγωγή ανέλαβε εντέλει ο ίδιος ο σκηνοθέτης σε συνεργασία με μια ιταλική εταιρία. "Ο καθρέφτης" προβλήθηκε στον Συνεταιρισμό Κινηματογράφου για Παιδιά και Νέους (Association of Cinema for Children and Young Adults) στις 10 Ιουλίου. Ακολούθησε συζήτηση του δημιουργού με το κοινό, όπου απάντησε σε ερωτήσεις σχετικά με την δουλειά του και την παραγωγή ταινιών στο Ιράν.

Εν τω μεταξύ το περιοδικό Cinema Weekly δημοσίευσε το πλήρες κείμενο του σεναρίου, παρά τις δρακόντειες προφυλάξεις του σκηνοθέτη, ώστε να μην διαρρεύσει. Είχαν προηγηθεί δημοσιεύματα του ιρανικού τύπου με πηχυαίους τίτλους, όπως "Γυναίκες τρόφιμοι φυλακών στην νέα ταινία του Παναχί" ή "Ο κύκλος: το έπος τριών γυναικών που δραπετεύουν απ' την φυλακή". Ο σκηνοθέτης κατέστησε σαφές ότι το ολοκληρωμένο σενάριο το γνώριζε αυστηρά και μόνο η επιτροπή έγκρισης του υπουργείου πολιτισμού και η Farabi Cinema Foundation (FCF). Είναι προφανές ότι κάποιοι προβοκάρισαν την προσπάθειά του για δικαίωση. Έτσι Παναχί και "Κύκλος" βρέθηκαν στο στόχαστρο των δημοσιογράφων. Κάποιοι εξ αυτών προσπάθησαν να τον εναντιώσουν προς την επιτροπή έγκρισης, ώστε να δρέψουν οι ίδιοι δάφνες κριτικάροντας τους υπεύθυνους της εθνικής κινηματογραφικής πολιτικής.
Κολοφώνας διαμαρτυρίας του σκηνοθέτη αποτέλεσε η ανεξάρτητη ανακοίνωσή του ως μέλος της κριτικής επιτροπής στο 14ο Φεστιβάλ Ταινιών για Παιδιά και Νέους του Ισφαχάν. Έτσι διασκέδασε τις οργιώδεις φήμες που τον ήθελαν να κάνει συμβιβασμούς για να συμμετέχει στην κριτική επιτροπή και να συμπράττει με τους συντηρητικούς. Κατ' ανάλογο τρόπο κύλησε η άνοιξη και το μισό καλοκαίρι, με τον Παναχί να διαβάζει καθημερινά όλες τις εφημερίδες και να απαντά έγκαιρα στην λάσπη που του εξαπολύονταν.
Παράλληλα ασχολήθηκε με την εύρεση ηθοποιών. Θέλησή του ήταν να χρησιμοποιήσει ερασιτέχνες κατά την προσφιλή του τακτική. Έτσι έβαλε αγγελίες στις σχολές τέχνης, σινεμά και δραματουργίας. Η δημοσιοποίηση του σεναρίου όμως, είχε ως επακόλουθο να μην μπορεί να βρει τις κατάλληλες, αφού δημιουργήθηκε ένα πολύ αρνητικό κλίμα. Ελάχιστες ήθελαν να παίξουν σε μια τέτοια διαβόητη ταινία και δεν του έκανε καμιά. Έτσι συνέχισε ψάχνοντας στα βόρεια του Ιράν και στο Κερμάν. Τελικά βρήκε την κατάλληλη πρωταγωνίστρια στο Eram Entertainment Park.
Αφού κατέληξε με τις ηθοποιούς, άρχισε να ψάχνει μαζί με το φωτογράφο του για τις νυχτερινές τοποθεσίες της Τεχεράνης όπου θα γινόταν τα γυρίσματα. Στον "Καθρέφτη" η κάμερα είχε συλλάβει κάθε γωνιά και κάθε κόχη της πόλης. Η ιστορία εδώ απαιτούσε να βρεθεί μια νέα όψη της πρωτεύουσας, ιδωμένη μέσα από τα μάτια των άστεγων και των αβοήθητων γυναικών. Αρχικά είχε προγραμματιστεί να γυριστεί χειμώνα, πριν από κάποια μεγάλη εθνική γιορτή. Αλλά οι ως άνω καθυστερήσεις, μετέθεσαν τα γυρίσματα στο κατακαλόκαιρο. Παρόλ' αυτά το ψυχρό χειμωνιάτικο κλίμα της Τεχεράνης μεταφέρθηκε αυτούσιο. Ολόκληρη η ταινία τραβήχτηκε σε 45 μέρες, κάτω από το άγρυπνο βλέμμα των δυνάμεων καταστολής. Το μοντάζ ξεκίνησε σχεδόν παράλληλα στο στούντιο της Farabi Cinema Foundation.

Η γέφυρα Hafiz, τα σταυροδρόμια της Istanbul, η αγορά δολαρίων, ο νότιος σταθμός λεωφορείων, είναι τα μέρη που τοποθετούνται οι ιστορίες σε ώρες αιχμής. Ο ρυθμός της δουλειάς δεν χαλάρωσε ποτέ, ιδιαίτερα μετά την καταστροφή κάποιων μπομπίνων κατά την εμφάνισή τους στα εργαστήρια. Όλοι όσοι είδαν έστω και μικρό μέρος της ταινίας, έλεγαν ότι δεν πρόκειται να προβληθεί στο Διεθνές Φεστιβάλ της Φαζ, ότι θα λογοκριθεί ή ακόμα ότι θα εξοβελιστεί. Και είχαν απόλυτο δίκιο. Η επιτροπή ομόφωνα αποδέχτηκε ότι η ταινία είναι ένα κοινωνικό αριστούργημα αλλά αρνήθηκε να την δεχτεί. Η αιτιολογία της άρνησης υπήρξε ασαφής και συγκεχυμένη. Ο αποκλεισμός της γέμισε πάλι τα πρωτοσέλιδα. Ο Παναχί αρνήθηκε να κάνει οποιεσδήποτε περικοπές, και πιστεύοντας στη δύναμη του τύπου, άρχισε να ξεσπαθώνει εναντίον της λογοκρισίας σε μια τέτοια περίοδο δημοκρατικής αλλαγής.
Ανακοίνωσε ότι επιθυμεί να προβάλλει ιδιωτικά το φιλμ για να δικαιώσει και να υπερασπιστεί τις επιλογές του. Η ένταση είχε ανέβει στο κατακόρυφο όταν επενέβη και πάλι ο Seifollah Daad. Συναντήθηκε κατ' ιδίαν με τον σκηνοθέτη και του ζήτησε να περιμένει για λίγο, θέτοντας ένα τέλος στην κρίση. Ο Παναχί υπεχώρησε προσωρινά. Αλλά την τελευταία μέρα του φεστιβάλ, δήλωσε ότι θα προβάλλει τον "Κύκλο" οπουδήποτε, αν το επιθυμούν κριτικοί και δημοσιογράφοι και εφόσον συμφωνεί το υπουργείο πολιτισμού. Η μοναδικότητα του θέματος, η διαπραγμάτευση και η οπτική του, καταδεικνύουν της ωριμότητα του δημιουργού και την ηθική του ακεραιότητα.
Τελικά έγινε κάποια ιδιωτική προβολή σε διεθνή προκριματική επιτροπή κι έτσι η ταινία προσκλήθηκε στο φεστιβάλ της Βενετίας. Με τα χίλια ζόρια και κυριολεκτικά την τελευταία στιγμή δόθηκε άδεια εξόδου της κόπιας και του σκηνοθέτη, ώστε να συμμετέχει στο φεστιβάλ της πόλης των δόγηδων. Ο κόπος όμως δεν πήγε χαμένος μια και έφυγε από κει με το χρυσό λιοντάρι. Τέτοια ευρωπαϊκή πορεία, τριών πρώτων βραβευμένων ταινιών έχει να επιδείξει μόνο ο Κουστούριτσα.

Πηγές
http://www.e.bell.ca/filmfest/2000/schedules/description.asp?pageID=film...
http://www.webmemo.com/iran/news.cfm?count_start=21 (iranian cinema)
http://www.piff.org/eng/sub_idx.asp?ID=882&div=1&ns=p (interview)
http://www.filmfestivals.com/servlet/JSCRun?obj=FicheFilmus&CfgPath=ffs/...
http://www.indiewire.com/film/reviews/rev_00NYFF_000927_Circle.html
http://www.netiran.com/Htdocs/Clippings/Art/200516XXAR03.html
http://www.mostradelcinemadivenezia.com/cinema/ENG/files57/dayereh.html
http://www.pardo.ch/1997/filmprg/r225.html
http://www.filmfestival.gr/2000/nh_main/dayereh_uk.html
http://www.granma.cu/ingles/oct1/41viena-i.html

ΥΓ1: Ο ψαγμένος θεατής ας έχει υπόψη του το "Διαζύγιο αλά Ιρανικά" των Κιμ Λοντζινότο και Ζίμπα Μιρ-Χοσέινι, "Το μήλο" της Σαμίρα Μαχμαλμπάφ (ανιψιάς) και την σπονδυλωτή "Ημέρα που έγινα γυναίκα" της Μαρζιγιέ Μεσκινί (συζύγου του Μοχσέν).
ΥΓ2: Dayereh είναι ένα περσικό στρογγυλό τύμπανο. Κάτι σαν το γνωστό μας τουμπερλέκι.