Δόγμα για αρχάριους θεατές

Ο Λαρς φον Τρίερ αφού πέτυχε να 'δαμάσει τα κύματα', αποφάσισε το 1995 μαζί με τρεις άλλους ομοϊδεάτες να διακηρύξει το δικό του μανιφέστο, θέλοντας να παραμείνει πιστός στην καθαρότητα του λόγου και της εικόνας όπως την ευαγγελίστηκε ο μεγάλος του δάσκαλος Καρλ Ντράγιερ. Στόχος όλων ήταν η ανανέωση της 7ης τέχνης μέσα από έναν ιδιόμορφο καλλιτεχνικό μινιμαλισμό, μια 'οικονομία' της εικόνας που επιτυγχάνεται μέσω της αφαίρεσης κάθε περιττού στολίσματος ή περιτυλίγματος. Το ασκητικό αυτό κίνημα, γνωστό ως Δόγμα 95, θέριεψε, τράνεψε και τράβηξε [κι ακόμη τραβάει] τα βλέμματα των δημιουργών και των θεατών όλου του κόσμου.

Περίτρανη απόδειξη είναι οι τρεις ταινίες που είδαμε ή βλέπουμε αυτήν την εποχή τις αίθουσες. Δεν είναι τυχαίο ότι προέρχονται και οι τρεις από την Δανία, την πατρίδα του Δόγματος. Το πιο σπουδαίο όλων είναι ότι θα ξεκινήσω με μια κωμωδία. Είναι τα "Ιταλικά για αρχαρίους" [Dogme #12: Italiensk For Begyndere, 2000] της Lone Scherfig.

Η Λόνε είναι ανιψιά του συγγραφέα Χανς Σέρφιγκ και κατέχει τέλεια την τέχνη της ανάπτυξης χαρακτήρων. Η μέχρι τώρα πορεία της δεν ήταν τυχαία. Η πρώτη της ταινία, το "Γενέθλιο ταξίδι" [Kaj's Fodselsdag, 1990], την ταξίδεψε στο Βερολίνο, στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης και στη Ρουέν, όπου κέρδισε το μεγάλο βραβείο της επιτροπής και αμφότερα τα βραβεία ερμηνείας. Ακολούθησε μια οκταετία με μικρού μήκους και τηλεόραση. Καρπός αυτής της συσσωρευμένης εμπειρίας ήταν μια παιδική κωμωδία, "Nar Mor Kommer Hjem" [Με τις δικές μας δυνάμεις, 1998] που θριάμβευσε στο Μόντρεαλ και το Άμστερνταμ. Τα "Ιταλικά" κέρδισαν την αργυρή άρκτο στο Βερολίνο και απογείωσαν τη διεθνή καριέρα της σκηνοθέτιδος, που μόλις έχει τελειώσει μια εξολοκλήρου βρετανική παραγωγή, την τραγικωμωδία "Wilbur wants to kill himself" [Ο Γουίλμπουρ θέλει ν' αυτοκτονήσει, 2003].

Τα "Ιταλικά για αρχαρίους" είναι μια κωμικοτραγική ιστορία καταστάσεων και προσώπων. Η ανάπτυξη των χαρακτήρων γίνεται χωρίς τσιριτσάνζτουλες και προχωράει σε αξιοθαύμαστο βάθος κάτω από το δέρμα, εκεί όπου φωλιάζει το καλό και το κακό μέσα στον καθένα μας, βοηθώντας τα να αναδυθούν κατά κύματα. Η πλοκή εκτυλίσσεται ομαλά αλλά, επειδή το παρελθόν τους είναι περιπεπλεγμένο εν αγνοία τους, μας περιμένουν πολλές εκπλήξεις και ανατροπές, καθώς οι τροχιές των ηρώων εφάπτονται σε παραπάνω από ένα σημεία. Οι τόποι επαφής είναι αρχικά δύο: η αίθουσα διδασκαλίας των ιταλικών και η εκκλησία [όπου οι κηδείες μου θύμισαν τον βωμό της αρχαίας τραγωδίας, γύρω από τον οποίο γίνεται η αναγνώριση].

Τα πρόσωπα μοιάζουν αλλόκοτα στην αρχή, ίσως και λίγο εκκεντρικά, αλλά όσο τα γνωρίζουμε καλύτερα τόσο τα συμπαθούμε περισσότερο και εκλογικεύουμε τις δράσεις και αντιδράσεις τους. Η δίψα τους για επικοινωνία ξεχειλίζει μαζί με τη δική μας. Η ανάπτυξή τους είναι δραματική αλλά περιβάλλεται από μια εύθυμη αύρα, μικρά κωμικά περιστατικά, το αλατοπίπερο μιας φυσιολογικής ζωής που δεν επιζητά την εκτόξευση αλλά θέλει απλώς να σηκωθεί λιγάκι από το έδαφος, κάτι σαν την πρώτη πτήση των αδερφών Ράιτ. Οι ερμηνείες είναι απαράμιλλα φυσικές και απόλυτα καταλυτικές για την επιτυχία του τελικού στόχου. Το τελικό σημείο σύγκλισης όλων των τροχιών, η Βενετία, είναι ο ιδανικός τόπος για την εμπέδωση των μαθημάτων του έρωτα και - γιατί όχι; - και των ιταλικών.

Στον οπτικό και συγκινησιακό αντίποδα της Σέρφιγκ κινείται η Susanne Bier με τις "Ανοιχτές καρδιές" [Dogme #28: Elsker Dig For Evigt, 2002]. Καταρχήν βλέπει τους χαρακτήρες όχι μόνο με συμπάθεια αλλά και με αυστηρότητα, ακόμη και σκληρότητα θα έλεγα. Κατά δεύτερον οι ζωές τους στην αρχή είναι απλές και μονότονες κι έπειτα γίνονται μαντάρα [κατ' άλλους ανεπανόρθωτα χειρότερες, κατ' άλλους αναπόφευκτα 'διαφορετικές']. Τρίτον, ενίοτε η κάμερα τους πλησιάζει τρομακτικά κοντά, το χοντρόκοκκο ζουμ μας επιτρέπει να αιστανθούμε στο πετσί μας την ένταση τους μέσα απ' τις σωματικές τους λεπτομέρειες [ένα μάτι, δάκρυα πικρά, ένα στόμα, δυο χέρια πλεγμένα, δάχτυλα απελπισμένα]. Όπως ακριβώς και το αναμνηστικό φλασμπάκ μας στέλνει απανωτούς μετασεισμικούς κλονισμούς.

Μ' αρέσει αυτή η ταινία με την απροσδόκητα δραματική ερωτική εξέλιξη και την απύθμενη κατάληξη. Η ζωή μοιάζει ανεξάντλητη και φροντίζει να μας αποσπάσει αυτό που στερήσαμε στους άλλους. Δεν μας τιμωρεί απλά μας ξυπνάει από έναν 'ευτυχισμένο' λήθαργο κάποιου πιθανού ή απίθανου ερωτικού θανάτου. Κι εδώ έχουμε έντονες και φυσικές ερμηνείες με κορυφαίες στιγμές τις σιωπές και τις αμηχανίες τους [μπορεί νάναι 'απορίες ψάλτου' αλλά αυτό δεν τις κάνει ούτε λιγότερο γοητευτικές ούτε λιγότερο ανθρώπινες]. Μπορεί η μουσική στα "Ιταλικά" να μην είναι πάντα απόλυτα δικιολογημένη από τα τεκταινόμενα [ως οφείλει κάθε δογματική ταινία να κάνει] αλλά τουλάχιστον δεν προκαλεί. Αυτό είναι άλλο ένα σημείο 'εσωτερικής σύγκρουσης' της Μπίερ και το μόνο στοιχείο της ταινίας της που με ενόχλησε: αυτή η ηλίθια ψευτο-ροκ, ψευτο-οτιδήποτε μουσική που ακούει η πρωταγωνίστρια. Αν ήθελε να μας μεταδώσει κάποια σύγχυση τότε μάλλον απέτυχε, γιατί η 'μουσική της πόλης' είναι καλύτερη.

Σε ακόμη πιο ακραία δραματικά κρεσέντα μας οδήγησαν "Οι λόγοι της Κίρα - Μια ιστορία αγάπης" [Dogme # 21: En Kaerlighedshistorie, 2001] του Ole Christian Madsen. Εδώ έχουμε μια γυναίκα που νοσηλεύτηκε επί διετία σε ψυχιατρική κλινική λόγω μανιοκατάθλιψης. Που θέλει να επανενταχτεί στην οικογένειά της αλλά συχνά χάνει τον αυτοέλεγχό της. Κι έναν σύζυγο που προσπαθεί να τη βοηθήσει αλλά δεν είναι και σούπερ-ήρωας, ούτε και αντέχει να την μαζεύει [μετά από την ολονύχτια απουσία της] από ένα κοινό μοτέλ, βλέποντάς την να 'φοράει' μονάχα ένα σεντόνι! Βέβαιο είναι ότι η ζωή προχωράει για όλους. Έτσι όταν η Κίρα θ' ανακαλύψει ότι ο άντρας της είχε μια σχέση όσο αυτή νοσηλευόταν, θα ξυπνήσει θα ανασκουμπωθεί και θα υπερβάλλει εαυτόν προκειμένου να κρατήσει το μοναδικό της στήριγμα: μια οικογένεια που δεν χάρηκε.

Κι εδώ οι ερμηνείες φέρουν όλο το βάρος της δραματουργικής εξέλιξης. Σίγουρα όμως η Stine Stengade που υποδύεται την Κίρα, σηκώνει με ατλάντια δύναμη το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος αυτού του άχθους. Η απίστευτη προσωπική της παρουσία και κατάθεση με εξέπληξε πολλαπλά. Δεν ξέρω πως κατάφερε μετά το τέλος των γυρισμάτων να επανέλθει στα ίσα της αλλά σίγουρα δεν ήταν καθόλου εύκολη υπόθεση. Θα πρέπει ακόμη να εξάρω την προσεκτική και άκρως λεπτόλογη δουλειά των σεναριογράφων, του σκηνοθέτη Όλε Κρίστεν Μάντσεν και του Mogens Rukov [υπεύθυνου και για την "Οικογενειακή γιορτή" (Festen)]. Μας χάρισαν ίσως την πιο 'πολυχρωματική' δογματική ταινία.

Σελίδες γι' αδογμάτιστους
Το Βερολίνο και οι Αρχάριοι
Τα περί Δόγματος 95
Επιστροφή στις ρίζες
Η τρέχουσα δογματική λίστα