Εύα Στεφανή: ύμνος εις την ελευθερίαν

Αφορμή για το κείμενο αυτό είναι η επέμβαση του εισαγγελέα στην ArtAthina 2007 για το βίντεο αρτ έργο "Εθνικός Ύμνος" της Εύας Στεφανή. Στο αυτόφωρο ο καλλιτεχνικός διευθυντής και ανοιχτό το ενδεχόμενο ποινικών διώξεων κατά της σκηνοθέτιδος και παντός άλλου υπευθύνου. Ο υπουργός πολιτισμού μιλά για "ελευθερία έκφρασης" και για το "βάρος της υπογραφής του δημιουργού", αλλά δεν παρεμβαίνει. Απλώς "προεδρεύει" ολίγον άτολμα, κρατώντας αποστάσεις.

Και μόνο ο τίτλος του έργου είναι προκλητικός για κάποιους πατριδολάγνους. Και το περιεχόμενό του επίσης, που "τσαλακώνει" κάτι ιερό για να μας δείξει πόσο πολύ πονάει και η ίδια με το κατάντημά μας. Δεν είναι όμως η πρώτη φορά που η Εύα τολμά να τα βάλει με εθνικά σύμβολα και να αγανακτήσει με τον τρόπο που τα εκμεταλλευόμαστε και τα ξεπουλάμε καθημερινά στο όνομα του κέρδους.

Το 2001 με το πειραματικό φιλμ "Ακρόπολις" (Acropolis) κατάφερε ένα μήνυμα διαμαρτυρίας για τη σαρωτική εμπορευματοποίηση του ιερού μας βράχου, για πάνω από έναν αιώνα τώρα. Η τεχνική που χρησιμοποίησε κοινή με αυτή του "Ύμνου". Πρώτη ύλη κάποια παλιά ερασιτεχνικά φιλμάκια σοφτ πορνό 8 χιλιοστών, μαζεμένα από τα παλιατζίδικα στο Μοναστηράκι, κατεστραμμένα από την υγρασία, την πολυκαιρία, τη μούχλα και οργωμένα από τα πολλά παιξίματα. Ο βράχος παραβάλλεται με τη μορφή εκδιδομένης γυναικός [τι το αρχαιότερον;] και αποχτά "φωνή". Κραυγάζει για την ασέλγεια και τα εκατομμύρια επισκεπτών που "οργώνουν" και "αλώνουν" την ιστορία και την εικόνα του. Για τα σουβενίρ, τα ομοιώματα, τα καυσαέρια, τις φωτοχυσίες και τα πυροτεχνήματα. Εμείς φωνάζουμε μόνο για τα ελγίνεια, αλλά όταν μας κατηγορούν ότι θα τα είχαμε κάνει σκόνη αν βρίσκονταν στη θέση τους, κάνουμε όλοι τουμπεκί, γιατί μάλλον έχουν δίκιο.

Πόνεσε πολύ η προβολή της "Ακρόπολις" στο 3ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης. Η Εύα δέχθηκε ιδιαίτερες πιέσεις να μην την παρουσιάσει κι αργότερα ακόμη πιο συντονισμένες για να κοντύνει τη διάρκεία της, για τηλεοπτικούς λόγους. Έτσι, ενώ εμείς -οι τυχεροί- είδαμε το director's cut των 46 λεπτών, οι θεατές της κρατικής τηλεόρασης είδαν ένα final cut μόλις 25 λεπτών. Δε μου φαίνεται διόλου απίθανο το περίσσιο υλικό να μετασχηματίστηκε σε "Εθνικό Ύμνο". Ή έστω να οδήγησε σε κάτι ως ένα "δεύτερο χτύπημα".

Δε θέλω να σχηματίσετε την εντύπωση ότι η Εύα "αμάρτησε" προς χάριν της δημοσιότητας ή της όποιας "προβολής" συνεπάγεται η παρουσίαση του έργου στην ArtAthina, ποντάροντας στο κυνήγι της "είδησης" από τα σαρκοφάγα σκανδαλοθηρικά κανάλια. Δεν είναι ούτε του χαρακτήρος της ούτε του ήθους της τέτοιες φτηνιάρικες μέθοδοι. Ίσως θα ήταν φρόνιμο να σας μιλήσω για όσα ξέρω μέσα από τα υπόλοιπα έργα της. Καταρχάς λίγα βιογραφικά στοιχεία. Αντιγράφω από τις εκδόσεις Πατάκη.

Η Εύα Στεφανή γεννήθηκε το 1964 στις ΗΠΑ. Σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Κινηματογράφο στην Ecole Varan στο Παρίσι, στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης (Μ.Α. in Cinema Studies) και στο National Film and Television School στη Βρετανία όπου ειδικεύτηκε στη σκηνοθεσία ντοκιμαντέρ. Το 1997 τελείωσε τη διδακτορική της διατριβή στο Πάντειο Πανεπιστήμιο στο τμήμα Επικοινωνίας και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης. Είναι Λέκτορας στο τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών και σκηνοθέτης ταινιών ντοκιμαντέρ.

Πρωτοσυναντηθήκαμε στη Δράμα το 1995 [18ο Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους]. Το 36λεπτό Athene, ένα ατέρμονο no comment για τους ξέμπαρκους και τους ξενύχτηδες του Σταθμού Λαρίσης, αδικήθηκε και βρέθηκε στο πληροφοριακό τμήμα. Η παρατηρητική και διεισδυτική ματιά της με τράβηξε αμέσως. Στο επόμενο 19ο Φεστιβάλ ήρθε με τα "Γράμματα από το Άλμπατρος" και κέρδισε το πρώτο της Α' Βραβείο Ντοκυμανταίρ [έτσι αναφέρεται στην ιστοσελίδα του φεστιβάλ]. Άλλο ένα βεριτέ ελεγείο για κάποιους απόκληρους "τρελούς" και έγκλειστους.

Μετά χαθήκαμε για κάμποσο. Τη θυμάμαι στο 2ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης με την ταινία "Η άδεια" να ακολουθεί τα βήματα ενός φυλακισμένου που πρόκειται να "βγει" στον έξω κόσμο. Τότε είχα τη χαρά να θαυμάσω και το επεισόδιο της σειράς Παρασκήνιο για τις "Επισκέψεις στο σπίτι του Ε. Χ. Γονατά" [1998]. Μια άριστη ευκαιρία να τη δω να περιφέρεται αόρατη ανάμεσα στις "αδηφάγες μολόχες" και να ψάχνει "μικρούς καθρέφτες πάνω στα δέντρα για να βλέπονται τα πουλιά". Κι ο αγαπημένος Νώντας [Επαμεινώνδας] να περιστοιχίζεται από τις γάτες του, τον κήπο της Κηφισιάς και τις αναμνήσεις της ζωής του. Δε θα μπορούσα να περιμένω καλύτερη πρόταση "αναζήτησης του χαμένου χρόνου" της γνωριμίας μας.

Μετά ήρθε η "Ακρόπολις" όπως προείπα [3ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ]. Τρία Φεστιβάλ αργότερα κι ενώ πίστευα πως την ξανάχασα, μας έφερε και μας άνοιξε το δικό της μαγικό "Κουτί" [2004]. Μια γηραιά κυρία, μαυροντυμένη στη μοναξιά της, κάθεται στα σκοτεινά και συνομιλεί με την εικόνα του τότε κραταιού Νίκου Χατζηνικολάου στην τιβί. Το ραντεβού τους ανανεώνεται κάθε βράδυ και η γυναίκα συναναστρέφεται το είδωλο του παρουσιαστή σα να ήταν μια απόλυτα φυσική παρουσία. Έπαθα σοκ [ξανά]!!! Τι λιτότητα γραφής και πόσο εύστοχα τα σχόλιά της "χωρίς λόγια"!!! Ο μύθος, οι μύθοι, των μύθων, τους μύθους, ω μύθοι της τηλε-όρασης. Τηλε και όραση, βλέπω εκ του μακρόθεν. Και η γιαγιά να κάθεται σε απόσταση εκατοστών απ' το γυαλί. Και γύρω της να μην υπάρχει πια τίποτε άλλο.

Περιττό να πω ότι, μετά τα πρόσφατα σκαμπανεβάσματα του διάσημου για τις ρακέτες, τα πούρα και την πόρσε τηλεορασάνθρωπου, το εν λόγω φιλμάκι θα μπορούσε να κάνει το γύρο των καναλιών και να "ξεπουλήσει" όπως περίπου ξεπούλησε και το mobile βιντεάκι από τον αποκαθηλωμένο "Εθνικό Ύμνο" της Εύας. Εκείνη όμως δεν αμάρτησε. Τουναντίον μάλιστα. Οι θεσσαλονικείς και οι επισκέπτες της 1ης Μπιενάλε Θεσσαλονίκης έχουν την ευκαιρία να το δουν αν επισκεφθούν την έκθεση εδώ

Φέτος πάλι [άλλα τρία φεστιβάλ αργότερα], έστειλε άλλο ένα χαμηλότονο όσο και αντιεμπορικό "Τι ώρα είναι;" για να μας δείξει, εξίσου γενναία και θαρραλέα, άλλη μια όψη της ντροπιαστικής πραγματικότητας που μας περιβάλλει. Βλέπουμε, λοιπόν, δυο άνδρες σε κάποιο δωμάτιο κάπου στο Μεταξουργείο. Ο ένας στα όρια του αλκοολισμού κι ο άλλος στα πρόθυρα της εξαθλίωσης. Βλέπουμε τη συνοίκησή τους να κρέμεται από μια κλωστή και τη φιλία τους έρμαιο μικροπεριστατικών. Τον έναν να υπομένει και τον άλλον να απλώνεται. Ανοχή και ενοχή, ασυνεννοησία και απρονοησιά, "δεν έχουν σημασία πια".

Αυτό που καθηλώνει είναι το βλέμμα. Ή μάλλον μια "συνενοχική" οικειότητα που κάνει το βλέμμα να πονάει στη θέα μιας τραγικής συμβίωσης, που δυστυχώς είναι μια καθημερινότητα δίπλα μας. Ο δημιουργός "εξαφανίζεται". "Εξαφανίζεται" όμως κι ο θεατής μαζί του. Γίνεται ο θεατής μάρτυς και κοινωνός ενός αποκλεισμού τον οποίον τρέφει με την αδιαφορία του. Και πονάει που δεν είναι φυσικά παρών για να κάνει κάτι. Κι αυτό είναι το ζητούμενο: ΝΑ ΚΑΝΕΙ ΚΑΤΙ για όλ' αυτά που υποβαθμίζουν την υπόστασή του. Ν' ΑΝΤΙΣΤΑΘΕΙ στην απαξίωση της ύπαρξης.

Κι αυτό είναι τελικά το θέμα όλων των ντοκιμαντέρ της Εύας Στεφανή: η ανθρωπιά και η απανθρωπιά μας. Τη βλέπω να ταράσσεται σύγκορμη από όλα αυτά, τη βλέπω να δονείται από θυμό και αγανάκτηση πίσω απ' το φακό. Την αισθάνομαι κάθε φορά που "ματώνω με το βλέμμα" και λέω μέσα μου πως κάτι πρέπει να κάνω ρε γαμώτο. Για μένα και για σένα, για μας και για το μέλλον μας. Για το παρόν που βυθίζεται αύτανδρο. Κι όσο θα κάνει ταινίες η Εύα τόσο θα παίρνουμε ερεθίσματα, κουράγιο και δύναμη από την πάλη της με την αδιαφορία. Μια πάλη που διεξάγεται πρώτα και κύρια μέσα της. Μέσα μας.

Και να 'χετε πάντα υπ' όψιν ότι δεν νοείται ούτε αδελφότητα ούτε ισότητα χωρίς την ελευθερία. Κι όποιος θυσιάζει την ελευθερία του δεν είναι άξιος...

Φιλμογραφία

2007 Τι ώρα είναι; (What time is it?, 26')
2004 Το Κουτί (The Box, 11')
2002 Αβραάμ και Ιάκωβος (Abraham and Jacob, 26')
2001 Ακρόπολις (Acropolis, 46', 25')
2001 Η άδεια (Prison Leave, 26')
2001 Εγερτήριον (Reveille, 3')
1998 Κλειστοί Χώροι (σειρά 8 ημίωρων επεισοδίων για τη ΝΕΤ, σκηνοθεσία / παραγωγή)
1998 Επισκέψεις στο σπίτι του Ε. Χ. Γονατά (Visits to E. Ch. Gonatas, 50') Παρασκήνιο
1995 Letters from Albatross (Γράμματα από το Άλμπατρος, 26')
1995 Αθήναι (Athene, 36')
1993 Πασχάλης (Paschalis, 17')
1991 Μοιρολόι (Dirge, 17')
1989 La Vie En Vert (16')
1987 Ρείθρα (Gutters, 12')

Ανοιχτοί χώροι

Ο "Στέφανος" κι ο Βάλτερ [Πούχνερ]
Εικόνες φυλακής (συλλογικό έργο, 438 σελ.)
10 κείμενα για το ντοκιμαντέρ (136 σελ.)
Το κίνημα της Nouvelle Vague (3 σελ.)