Γιαν Σβέρακ: σκοπός του να πετά

Όταν το 1996 είδαμε στο 3x3 τον Νέων Οριζόντων τις ταινίες του Jan Sverak, μείναμε όλοι έκθαμβοι με το στόμα ανοικτό. Υπήρχε τέτοιος θησαυρός στην παρα-γείτονα Τσεχία και δεν το ξέραμε; - αναρωτιόμασταν. Είναι δυνατόν να αγνοούμε έναν ευρωπαίο σκηνοθέτη που συγκινεί ακόμα και τους αμερικανούς; Κι όμως ήταν γεγονός. Το ανέμελο και φευγάτο "Ταξίδι" του (1994) μας γύρισε στα λιβάδια της πατρίδας του. Το "Δημοτικό σχολείο" (1991) του απέφερε την πρώτη υποψηφιότητα ξενόγλωσσου όσκαρ, βραβείο που κέρδισε ο "Μικρός Κόλια" (1996). Mε την τελευταία αυτή δημιουργία του θεωρήσαμε πια πως είναι ώριμος για μια διεθνή παραγωγή. Να όμως που ο "Βαθύς γαλάζιος ουρανός" (2001) δεν δικαιώνει πλήρως τις προσδοκίες των θαυμαστών του.

Οι πιο αισιόδοξοι μιλούν για την ευρωπαϊκή απάντηση στο "Περλ Χάρμπορ". Ο χαρακτηρισμός αυτός αρκεί από μόνος του να μου μειώσει (έως εξαλείψεως) το ενδιαφέρον να την δω. Άλλοι πάλι λένε ότι η ταινία είναι πολύ καλή αλλά κάτι της λείπει. Οι απαιτητικοί θεατές του τσέχου σκηνοθέτη έχουν άλλη άποψη. Τους ενοχλεί ας πούμε η έλλειψη αξιοπιστίας κάποιων σκηνών. Μπορεί μια εγγλέζικη αεροπορική βάση να περιστοιχίζεται από βουνά και δάση με έλατα; Είναι δυνατόν το διαφημιστικό σποτ να συναγωνίζεται αυτό του φαντασμαγορικού όσο και ρηχού "Περλ Χάρμπορ"; Ασφαλώς, βλέποντας το τρέιλερ, θα περίμεναν πολλές αερομαχίες και μια ερωτική ιστορία στο περιθώριο. Συνέβη μάλλον το ανάποδο. Οι αεροπλανικές σκηνές χωράνε σχεδόν όλες μέσα στο τρέιλερ.

Είναι ας πούμε σαν την εμφάνιση του Λάκη Λαζόπουλου στον "Καβάφη" του Σμαραγδή. Βλέπεις το διαφημιστικό της ταινίας και νομίζεις ότι ο Λαζόπουλος παίζει κάποιον σημαίνοντα ρόλο. Αλλά διαπιστώνεις, στη θέαση της ίδιας της ταινίας, ότι ο ρόλος του είναι τα 15 δευτερόλεπτα που είδες στο σποτ. Δεν ισχυρίζομαι ότι ο συμπαθής 'μικρός Μήτσος' είναι μεγάλος ηθοποιός. Απλά το όνομά του χρησιμοποιήθηκε κατ' αυτόν τον άθλιο διαφημιστικό τρόπο για να τραβήξει θεατές η ταινία. Κι αναρωτιέμαι εύλογα αν αυτός είναι κι ο στόχος του Σβέρακ ή των ευρωπαίων παραγωγών του που θέλησαν να σιγουρέψουν τα λεφτά τους.

Οποιαδήποτε σύγκριση με τον "Μικρό Κόλια" (1996) είναι μάλλον αναπόφευκτη όσο και υπέρ του τελευταίου. Θυμάμαι έντονα την συγκίνηση που μου προκάλεσε. Ένα μικρό παιδάκι, υπερήφανο ρωσάκι, πρέπει να ζήσει αναγκαστικά με τον τσέχο θετό του πατέρα, έναν μεσήλικα φανατικό εργένη που υποκύπτει στον ιδιότυπο νυφικό εκβιασμό. Η μαμά του τον παντρεύτηκε για να το σκάσει στη δύση. Το μίσος των τσέχων για τα ρώσικα στρατεύματα κατοχής είναι πάντα παρόν. Ο 'μπαμπάς' (τον υποδύεται έξοχα ο Ζντένεκ Σβέρακ, πατέρας του Γιαν και βασικός υπεύθυνος για το σενάριο) παίζει μουσική σε κηδείες και ζει με γνώμονα το 'όσα έρθουν κι όσα πάνε'. Η εκρηκτική χημεία που αναπτύσσεται στο ιδιόμορφο ζεύγος 'πατέρα-παραγιού' καταλύει τα πάντα για να επανασυνθέσει την σχέση τους σε νέες βάσεις, με ιστορικό υπόβαθρο την λεγόμενη πορφυρή επανάσταση.

Πέρα από τις πάμπολλες σεναριακές εναλλαγές, υπάρχει ένα αμίμητο χιούμορ που πηγάζει από τις αμέτρητες αντιθέσεις των δυο ηρώων. Ο πιτσιρίκος κερδίζει τη φιλία παίζοντας εκτός έδρας κι ο ώριμος εραστής κι αδιόρθωτος μονήρης τύπος, τον περιβάλλει με μια στοργή που εκπλήσσει ακόμη και τον ίδιο του τον εαυτό. Η τρυφερότητα, η πατρική αγάπη, η άδολη φιλία, η καλοσύνη και η ανθρωπιά, τα πηγαία αυτά αισθήματα, δεν έχουν πατρίδα μήτε ηλικία. Δεν γνωρίζουν σύνορα ούτε μπορούν τα τανκς να εμποδίσουν την εκδήλωσή τους. Ο Κόλια παραμένει στην καρδιά μας για πάντα.

Αν πάμε παραπίσω θα δούμε μια νεανική ταινία δρόμου, χαμηλού προϋπολογισμού (μόλις 30.000 δολαρίων), που εκτινάσσεται στα ουράνια κάνοντας σκόνη τις "Θέλμα και Λουίζ". Το "Ταξίδι" (Jizda, 1994) στην ενδοχώρα της Βοημίας διαθέτει εκπληκτική μουσική από την τοπική ροκ σκηνή. Τι χρειάζεται για να γίνει μια εκδρομή στο ύπαιθρο; Ένα 'δανεικό' αυτοκίνητο που έγινε θερινό, καλή παρέα και η περιπλάνηση αρχίζει. Κι αν στο δρόμο βρεθεί και καμιά γκόμενα τότε το εγχείρημα αποκτά μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Τρεις νέοι που δεν πάνε πουθενά κι όμως ταξιδεύουν προς την καταστροφή τους. 'Αθώα' παιχνίδια με τον έρωτα και το θάνατο που οδηγούν βαθμιαία στην απογείωση. Όμως όλα έχουν ένα κόστος κι έτσι στο τέλος η προσγείωση θα είναι απότομη. Ή μήπως δεν υπάρχει προσγείωση;

Οπισθοδρομώντας ξανά, μπαίνουμε σ' ένα "Δημοτικό σχολείο" (Obecna skola, 1991) λίγο μετά τον πόλεμο, για να πάρουμε κι άλλα μαθήματα αυτογνωσίας και ανθρωπιάς. Πως επιδράει η παρουσία ενός αυστηρού αλλά δίκαιου στρατιωτικού, που αντικαθιστά έναν μαλθακό δάσκαλο σε μια ατίθαση τάξη; Μάλλον πέφτει σαν κεραυνός εν αιθρία. Το χιούμορ υποδαυλίζεται και πάλι από τις εξελίξεις. Το γέλιο όμως αφήνει ένα πικρό και στυφό τελείωμα στον ουρανίσκο της μνήμης. Μια καταχνιά πέφτει σαν βαριά σκιά στο μέλλον αυτών των μαθητών. Βλέπουμε τα τρία ανέμελά τους χρόνια να παρεμβάλλονται σαν διάλειμμα, μεταξύ 2ου παγκοσμίου και της έλευσης των κομουνιστών (1948).

Και πριν απ' όλες αυτές τις μυθοπλασίες έκανε ντοκιμαντέρ. Πιο φημισμένο το "Ropaci" (Οι πετρελαιοφάγοι, 1988, η διπλωματική του ταινία στην FAMU), κέρδισε κοινό και το βραβείο σατιρικού φιλμ στο Ομπερχάουζεν. Ένα συνεργείο προσπαθεί να συλλάβει και να απαθανατίσει έναν 'περτελαιοφάγο'. Είναι ένα υβριδικό ψάρι που τρώει πετροχημικά προϊόντα. Εκτός όμως από πετρελαιοκηλίδες καταβροχθίζει ασταμάτητα οτιδήποτε παράγωγο του πετρελαίου (λάστιχα, μπότες κ.λπ). Τελικά πιάνουν ένα νεαρό ropaci και αποφασίζουν να το πάρουν μαζί τους. Το ταξίδι επιστροφής από την μολυσμένη Βοημία στον καθαρό αέρα του δάσους αποδεικνύεται θανάσιμο για τον μικρό ιχθύ. Μόνο η εφευρετικότητα μπορεί να τον σώσει. 'Έξυπνη, πολύ αστεία και γεμάτη σατιρικά στοιχεία, που αποκαλύπτουν όμως κι έναν σοβαρό προβληματισμό' λέει ένας ενθουσιασμένος θεατής. 'Αν ποτέ τύχει να προβληθεί, μην τη χάσετε με τίποτε. Αν την έχετε δει, ξαναδείτε την'. Η ταινία κέρδισε επίσης ένα ειδικό σπουδαστικό βραβείο από την Ακαδημία των όσκαρ.

Πολύ γόνιμη ήταν η θητεία του και στην τοπική τηλεόραση. Τίτλοι όπως "Conversation" (Συνομιλία, 1986) και "Vesmirna Odysea II" (Οδύσσεια του διαστήματος ΙΙ, 1986) ενέχουν σαφείς αναφορές στις επιρροές και τους αγαπημένους σκηνοθέτες του νεαρού μαθητή Σβέρακ. Η παρωδία επιστημονικής φαντασίας "Accumulator I" (1994), έχει ως ήρωα έναν τηλεορασόπληκτο που πέφτει σε λήθαργο μετά από υπερβολική παρακολούθηση του αγαπημένου του μέσου. Συνάρπαξε το τηλεοπτικό κοινό, κέρδισε κι ένα τσέχικο Λιοντάρι, αλλά και το βραβείο κριτικών και το τηλεοπτικό βραβείο στο φεστιβάλ της Βενετίας. Η μεγαλύτερη ειρωνεία της τύχης του, είναι ότι μπήκε στο τμήμα ντοκιμαντέρ της διάσημης ακαδημίας κινηματογράφου της Πράγας (FAMU) διότι απορρίφθηκε από το αντίστοιχο τμήμα μυθοπλασίας. Βλέποντας όμως την πορεία του εκ των υστέρων διαπιστώνουμε πόσο πολύ τον ωφέλησε αυτή η αναγκαστική επιλογή.

Μπορεί λοιπόν ένα τέτοιο τεφαρίκι να κάνει μια 'δεύτερη' ταινία. Μπορεί να θαμπωθεί από τα πολλά χρήματα των παραγωγών και να 'ξεστρατίσει' προσωρινά; Κι έτσι νάναι, δεν είναι ούτε ο πρώτος ούτε κι ο τελευταίος. Είναι απλά άλλος ένας που τον 'πλάνεψε η ντόλτσε βίτα, αυτή που λεν ζωή γλυκιά'.

Φιλμογραφία απ' την καλή
Sbohem, nadrazicko (Good-Bye Little Station, 1984)
Vsak su vinar (1985)
"Conversation" (Συνομιλία, 1986) τηλε-σειρά
Vesmirna Odysea II (Οδύσσεια του διαστήματος ΙΙ, 1986)
Ropaci (Οι πετρελαιοφάγοι, 1988) ντοκιμαντέρ
Obecna skola (Δημοτικό σχολείο, 1991)
Akumulator 1 (Oooounaoo?o 1, 1994)
Jizda (Το ταξίδι, 1994)
Kolja (Ο μικρός Κόλια, 1996)
Tmavomodry svet (Βαθύς γαλάζιος ουρανός, 2001)

Ανατρέξτε
Ο Sverak στο Hollywood.com
Για το Δημοτικό σχολείο
Επίσημος Βαθύς γαλάζιος ουρανός Για το Ταξίδι
Για τον μικρό Κόλια
Ανεπίσημος Βαθύς γαλάζιος ουρανός

ΥΓ: Προσέξτε την πινακίδα του αυτοκινήτου στη φωτογραφία του "Ταξιδιού". Τα σύμφωνά της είναι ίδια με αυτά του πρωτότυπου τίτλου.