Ίνγκμαρ Μπέργκμαν, κάποτε Ψίθυροι ηχηροί… τώρα Σιωπή
[Ουψάλα 1918 - Φάρο 2007]
1944-2003, 60 χρόνια δημιουργικής πορείας για το γιο του παπά, Ernst Ingmar Bergman. Απ' όταν έγραψε το πρώτο του σενάριο κι ο πολυάσχολος Alf Sjoeberg τον άφησε να σκηνοθετήσει την τελευταία σκηνή της "Φρενίτιδας" [Hets] με την Mai Zetterling. Μέχρι το κύκνειο Saraband που απέδειξε για άλλη μια φορά ότι η τηλεόραση μπορεί να εμφορεί ακόμη αξίες. Το πρώτο του θεατρικό έργο πάει ακόμη πιο πίσω, στα 1941. Και ποιος ξέρει τι θησαυρούς ανέκδοτους είχε κρυμμένους στα συρτάρια του γραφείου του στη νήσο Φάρο. Είχε και μια ιδιωτική σκοτεινή αίθουσα μέσα στο κτήμα του, για να βλέπει ξανά αγαπημένες του ταινίες.
Ποιες είναι αυτές; Οι Εμιγκρέδες [Utvandrarna, 1971] του Jan Troell, La dolce vita [1960] και La strada [1954] του Φελίνι, Οι Διακοπές του κου Υλό [Les Vacances de M. Hulot, 1953] του Τατί, Το Τσίρκο [The Circus, 1928] του Τσάπλιν, Το Λιμάνι των Σκιών [Le quai des brumes, 1938] του Μαρσέλ Καρνέ, Το Πάθος της Ζαν Ντ'Αρκ [La passion de Jeanne d'Arc, 1928] του Ντράγιερ, η Άμαξα-Φάντασμα [Korkarlen, 1921] του Βίκτορ Σιόστρομ, το Rashomon [1950] του Κουροσάβα, το Sunset Boulevard [1950] του Μπίλι Γουάιλντερ, ο Andrey Rublyov [1969] του Ταρκόφσκι, ο Μαέστρος Ορχήστρας [Dyrygent, 1980] του Αντρέι Βάιντα, το Raven's End [Kvarteret korpen, 1963] του Bo Widerberg και οι German Sisters [Die Bleierne Zeit, 1981] της Margarethe von Trotta.
Μούσες στη ζωή του υπήρξαν πολλές. Παντρεύτηκε πέντε και γεύτηκε τις οίδε πόσες. Στην τέχνη του πάντως είχε περισσότερες. Eva Dahlbeck [6 ταινίες], Harriet Andersson [9 ταινίες], Gunnel Lindblom [6 ταινίες], Bibi Andersson [14 ταινίες σε 17 χρόνια], Ingrid Thulin [10 ταινίες σε 27 χρόνια], Lena Olin [3 ταινίες], Lena Endre [4 συνεργασίες] και Liv Ullmann [10 ταινίες σε 37 χρόνια] και μια σκηνοθεσία από την ίδια σε δικό του σενάριο [Faithless / Trolosa, 2002] συν μία τηλεσειρά. Ξεχωριστή περίπτωση και η Pernilla August [5 ταινίες]. Υποδύθηκε τη μητέρα του στις "Καλύτερες προθέσεις" [Den goda viljan, 1992] του Bille και τις "Προσωπικές εξομολογήσεις" [Enskilda samtal, 1996] της Liv. Ανάμεσά τους, η ημι-αυτοβιογραφική τριλογία συμπληρώνεται με τα "Παιδιά της Κυριακής" [Sondagsbarn, 1992] του υιού Daniel Bergman.
Είχε όμως και αγαπημένους alter ego ηθοποιούς. Τους Jarl Kulle [5 ταινίες], Max von Sydow [13 ταινίες σε 15 χρόνια], Erland Josephson [14 ταινίες και 60 χρόνια φιλίας] και Gunnar Bjornstrand [21 ταινίες σε 40 χρόνια φιλίας]. Και έναν κολλητό κάμεραμαν και διευθυντή φωτογραφίας, τον Sven Nykvist. Ο Σβεν ήταν μόλις 19 όταν δούλεψε μαζί του για πρώτη φορά στο Sawdust and Tinsel [Gycklarnas afton, 1953]. Η 25χρονη συνεργασία τους ξεκίνησε ουσιαστικά από την "Πηγή της παρθένου" [Jungfrukallan, 1960] και έληξε με την τηλεταινία "Μετά την πρόβα" [Efter repetitionen, 1984].
Η διαφορά από τον προηγούμενο διευθυντή Gunnar Fischer έγινε αμέσως αντιληπτή στο αισθητικό αποτέλεσμα: ο Φίσερ έπαιζε μεταξύ φωτός και σκιάς [με αποκορύφωμα τις ιμπρεσσιονιστικές "Άγριες Φράουλες" (Smultronstallet) του 1957], ενώ ο Νίκβιστ αναζητούσε πιο ψαγμένες νατουραλιστικές προσεγγίσεις βασισμένες στα βορινά εικαστικά φώτα των μεγάλων σκανδιναβών ζωγράφων.
Πρώτη τρανή απόδειξη η τριλογία της πίστης. Το φως ασφυκτιά ιδανικά "Μέσα απ' το σπασμένο καθρέφτη" [Sasom i en spegel, 1961]. Η φυσικότητα του "Χειμωνιάτικου φωτός" [Nattvardsgasterna, 1962] είναι τέτοια που οι θεατές αναπνέουν την ατμόσφαιρα μιας επαρχιακής εκκλησίας, αν και τα γυρίσματα έγιναν σε στούντιο. "Η σιωπή" [Tystnaden, 1963], πάλι, βυθίζεται απαλά στον γερμανικό εξπρεσιονισμό. Ακολούθησαν ο ήλιος του μεσονυχτίου στην Persona [1966], η υγρή μελαγχολία του Φάρο στο "Πάθος της Άννας" [En passion, 1969] και η συναρπαστική σπουδή σε κόκκινο και λευκό στο οσκαρικό "Κραυγές και ψίθυροι" [Viskningar och rop, 1972]. Κι ένα ακόμη όσκαρ φωτογραφίας για το μεγαλειώδες "Φάνι και Αλέξανδρος" [Fanny och Alexander, 1982].
Χαλαρά μπορώ να σας θυμίσω ακόμη τις "Σκηνές από ένα γάμο" [Scener ur ett aktenskap, 1973], το "Πρόσωπο με πρόσωπο" [Ansikte mot ansikte, 1976], "Το αυγό του φιδιού" [The Serpent's Egg, 1977], τη "Φθινοπωρινή σονάτα" [Hostsonaten, 1978] το ντοκιμαντέρ για το Φάρο [Faro-dokument 1979] και τη "Νύχτα των σαλτιμπάγκων" [Aus dem Leben der Marionetten, 1980].
Και μερικά σχόλια για τις επιρροές του σε σύγχρονους και νεότερους. Ομού μετά του Ντράγιερ μνημονεύονται ως οι προπάτορες του δόγματος 95. Ο χτυπημένος από καρκίνο Ταρκόφσκι γυρίζει την τελευταία του ταινία στη Σουηδία, χρησιμοποιώντας πολλούς από τους μόνιμους συνεργάτες του Μπέργκμαν. Η παραβολική "Θυσία" [Offret, 1986] ολοκληρώνεται και προλαβαίνει να 'χαρεί' τέσσερα μεγάλα βραβεία στις Κάνες. Ο Γούντι Άλεν όχι μόνο τον θεωρεί δάσκαλό του, αλλά και αναφέρεται σ' αυτόν από το "Interiors" [1978] μέχρι τις αφιερωμένες "Σκιές και ομίχλη" [Shadows and fog, 1992]. Το "Φθινοπωρινό αλμανάκ" [Oszi almanach, 1984] του Μπέλα Ταρ θυμίζει τη διαπλοκή των χαρακτήρων του Μπέργκμαν. Ο Μάικλ Γουίντερμπότομ του έκανε δυο ντοκιμαντεράκια. Ο Per Fly νοιώθει την ανάσα του στην "Κληρονομιά" [Arven, 2003]. Και ο κορεάτης συνθέτης Yeong-wook Jo ονομάζει ένα κομμάτι-κλειδί "Cries And Whispers" στο σάουντρακ της ταινίας Old Boy [2003] του Chan-wook Park.
Κι αυτά δεν είναι ούτε καν μεζές απ' όσα μας χαρίζει σήμερα η απλοχεριά ενός κολοσσιαίου σπορέα της 7ης τέχνης. Αν είναι κάτι που ταιριάζει σ' αυτόν τον μαιτρ, είναι σίγουρα η σιωπή και το δέος μπροστά στο μεγαλείο του. Κι ο 7ος ουρανός, συντροφιά με κλασική μουσική κι όλους σχεδόν τους αγαπημένους του συνεργάτες.
