Memento Nolan: rewind στον οτανάθ

Ο κύριος Κρίστοφερ Νόλαν είναι ένας "real nowhere man sitting in a nowhere land". Γεννημένος στο Λονδίνο το 1970, άρχισε από τα επτά του να κάνει ταινίες με την σούπερ οκτάρα μηχανή του μπαμπά του, χρησιμοποιώντας παιδικά στρατιωτάκια και ήρωες δράσης. Μέχρι να τελειώσει το σχολείο είχε περάσει σε ιστορίες με πραγματικούς ανθρώπους. Η σουρεαλιστική μικρή του "Ταραντέλα" έκανε αίσθηση όταν προβλήθηκε στο ειδικό τμήμα "Image union" του PBS το 1989. Σπούδασε αγγλική φιλολογία σε πανεπιστήμιο του Λονδίνου, ενώ παράλληλα πέρασε στο φορμά των 16 χιλιοστών. Η μικρού μήκους "Legacy" παίχτηκε στο φεστιβάλ ταινιών του Κέιμπριτζ στα 1996. Μεταξύ των άλλων μικρών του συγκαταλέγεται και το τρίλεπτο σουρεαλιστικό αριστούργημα "Doodlebug".
Στα 1998 ταράζει τα νερά της ανεξάρτητης σκηνής με το "Following". Ένα φιλμ-νουάρ πρωτότυπο, ευρηματικό, αινιγματικό, γοητευτικό, με διαρκώς κλιμακούμενη αγωνία, που διαρκεί μόλις 70 λεπτά. Όλα ξεκινάνε από έναν επίδοξο συγγραφέα που ψάχνει την έμπνευση παρακολουθώντας τις ζωές των άλλων. Το κόλλημά του με τις κρυφές λεπτομέρειες και τις αθέατες πλευρές της ιδιωτικής ζωής τον φέρνει κοντά μ' έναν πολύ ιδιόμορφο διαρρήκτη. Έναν τύπο που όχι μόνο παρακολουθεί αλλά και εισβάλλει στα διαμερίσματα άλλων. Με σκοπό όχι απλά την κλοπή, αλλά και την αναστάτωση της ιδιωτικής ζωής τους, την κατάργηση της αίσθησης ασφαλείας που προσφέρει πιθανώς ένα σπίτι.

Έτσι ο ήρωας συγγραφέας πιστεύει ότι βρίσκει μπόλικο υλικό για τα γραπτά του, αλλά σιγά-σιγά βυθίζεται σ' έναν ατέρμονο λαβύρινθο αξεδιάλυτων στοιχείων και βρίσκεται μπλεγμένος σε μια απίθανη συνωμοσία. Η αρχική αφήγηση εκτός πεδίου, μοιάζει στην πορεία με εξομολόγηση και καταλήγει να είναι κανονική κατάθεση ενώπιον του ανακριτή. Αλλά πάλι κανείς δεν είναι σίγουρος για τα σύνορα της φαντασίας και της πραγματικότητας. Το φιλμ συνεπώς λειτουργεί σε τρία επίπεδα. Το επίπεδο του αφηγητή, ένα δεύτερο προυστικό αξεδιάλυτο επίπεδο με ετερόχρονες αφηγηματικές παλινδρομήσεις, και το τρίτο υπερεπίπεδο του ανθρώπου που κινεί τα νήματα, ως ένα είδος κουκλοθέατρου με μαριονέτες.
Τα διαρκή φλας-μπακ μοιάζουν ψηφίδες ατάκτως ερριμμένες, που θα ξεδιαλύνουν το τοπίο μόνο αφού ολοκληρωθεί το παζλ και το δούμε από ψηλά. Η χοντρόκοκκη ασπρόμαυρη φωτογραφία δημιουργεί μια αίσθηση παρακολούθησης, μετατρέποντας εμάς τους θεατές σε άτυπους ντεντέκτιβ Το στόρι ελλειπτικό και μονόπλευρο αρχικά, μας δίνει τόσα άχρηστα ή μη στοιχεία ώστε να μας πιάνει τρόμος και να πελαγώνουμε πιο πολύ απ' τον άτυχο συγγραφέα. Οι καλοχωνεμένες αναφορές στον Γουέλς (αφήγηση), στον Χίτσκοκ (εκκρεμότητες κι ανατροπές), στον Κρις Μαρκέρ (ανεπιτήδευτη κινηματογράφηση) στον Μποντλέρ και στο Πόε ("φωτεινό" σκότος, θολούρα και μαύρο χιούμορ) είναι ευχάριστα καλοδεχούμενες και δένουν άψογα, χαρίζοντας πλούτο συναισθημάτων και πολλαπλασιάζοντας την αισθητική μας απόλαυση.

Ο χαμηλός προϋπολογισμός φαίνεται να γεννοβολά συνεχώς ιδέες που ξαφνιάζουν ευχάριστα και δημιουργούν μια ιδιαίτερη αισθητική και καλλιτεχνική άποψη. Οι ερμηνείες είναι υποδειγματικές και η ανυπαρξία σκηνικών ή κοστουμιών (δι' ευνοήτους λόγους) προσθέτουν τρομακτική αληθοφάνεια και ρεαλιστικότητα, κάτι που δεν πετυχαίνεται ούτε με δέκα ψεύτικα "Blair Witch Project". Η ετικέτα "αριστούργημα" είναι "εύκολη" πλέον, αλλά οι χαρακτηρισμοί της ως "καλύτερη σύγχρονη βρετανική ταινία" ή "καλύτερη βρετανική ταινία όλων των εποχών", την τοποθετούν αυτόματα στην κορυφή. "Ποτέ δεν είχα πραγματικές διασυνδέσεις με την βρετανική κινηματογραφική βιομηχανία, γιατί η πρώτη μου ταινία ήταν εξολοκλήρου εκτός κυκλώματος. Ήταν ένα φιλμ χωρίς πρακτικά κανένα προϋπολογισμό, που έγινε με φίλους, γυρίζοντας μια μέρα την εβδομάδα. Μας πήρε έναν ολόκληρο χρόνο και τραβήχτηκε στα 16 χιλιοστά".
Όσοι πιστεύουν ότι όλα είναι επανάληψη και ότι δεν υπάρχει τίποτα πραγματικά πρωτότυπο, θα πρέπει να σπεύσουν και στην δεύτερη ταινία του, μισο-βρετανού μισο-αμερικανού, Νόλαν. Αν το "Following" ήταν απλώς ένα βότσαλο στη λίμνη, με το "Memento" (2000) έρχεται να ρίξει μια τεράστια κοτρώνα στον ωκεανό. Όπως ένα παγόβουνο πέφτει πάνω σ' ένα σίγουρο υπερωκεάνιο και το τραντάζει συθέμελα, αναγκάζοντάς το να χάσει την "αυτοπεποίθησή" του. Πρόκειται για μια ανεξάρτητη αμερικάνικη παραγωγή που βασίζεται στο διήγημα "Memento mori" του αδελφού του Jonathan, γυρισμένη στα προάστια του Λος Άντζελες. Πρωταγωνιστές ο Γκάι Πιρς (Ravenous, L.A. Confidential, Priscilla), η Κέρι-Αν Μος (Chocolat, The Matrix) και ο εμπειρότατος, κυριολεκτικά μεταμορφωμένος, Τζο Παντολιάνο (Midnight Run, The Fugitive, Bound).

Ο Λένι (Πιρς), πρώην ασφαλιστικός ντεντέκτιβ, θέλει να εκδικηθεί τον χαμό της γυναίκας του. Ο ίδιος υποφέρει από μια περιοδική απώλεια μνήμης, που oφείλεται σε χτύπημα στο κεφάλι από τον κακοποιό που βίασε και σκότωσε την άτυχη συμβία του. Το τελευταίο πράμα που ανακαλεί είναι το τραγικό και μακάβριο αυτό συμβάν. Ζει χωρίς να έχει νέες εμπειρίες, αφού πάσχει από το λεγόμενο σύνδρομο βραχύβιας περιοδικής αμνησίας. Είναι ένα ανθρώπινο χρυσόψαρο: κάθε ένα τέταρτο η μνήμη του σβήνει και δεν θυμάται τίποτα. Δηλαδή δεν μπορεί να έχει αναμνήσεις, δεν φοβάται, δεν αισθάνεται τύψεις, αφού δεν θυμάται αν έχει κάνει κάτι κακό και δεν αναγνωρίζει πρόσωπα, ούτε πράγματα.
Ο θεατής δέχεται ένα ευχάριστο ξάφνιασμα, αφού η ιστορία ξεκινάει ανάποδα. Η τελευταία πολαρόιντ ξεθωριάζει και μπαίνει πάλι μες στην μηχανή. Ο κάλυκας επιστρέφει στο όπλο κι ο νεκρός γονατίζει ζωντανός στα πόδια του εκτελεστή. Ο ίδιος ο Λένι είχε ερευνήσει μια παρόμοια υπόθεση αμνησίας για λογαριασμό της εταιρίας του. Κρατάει σημειώσεις κάνοντας τατουάζ στο σώμα του (οι μνήμες λένε πως μοιάζουν με τατουάζ στον εγκέφαλο), σε χαρτάκια post-it, σε φωτογραφίες πολαρόιντ που τραβάει ο ίδιος και σημειώνει πάνω τους, για να καταγράφει αυτά που θα 'θελε να θυμηθεί. Χρησιμοποιεί αυτά τα ντοκουμέντα ως αδιάσειστες "αναμνήσεις" για να εκπαιδεύει διαρκώς από την αρχή τον εγκέφαλό του και για να βρει μια άκρη στην υπόθεση. Δυο πρόσωπα προσπαθούν να τον βοηθήσουν σ' αυτόν τον κυκεώνα μη αναγνωρίσιμων πραγμάτων. Ο πάντα φιλικός Τέντυ (Παντολιάνο) και η αινιγματική και μυστήρια γοητευτική Νάταλι (Μος). Ποιος μηχανορραφεί σε βάρος του, ποιος είναι φίλος και ποιος εχθρός;

Η μοντέζ του Ντόντυ Ντορν είναι μια μάγισσα του σελουλόιντ. To μοντάζ ακολουθεί την κατάσταση του ήρωα: θυμάται πολύ καλά τα προ του τραγικού συμβάντος και ξεχνάει κάθε δεκαπέντε λεπτά ότι γίνεται μετά. Έτσι κι εμείς βλέπουμε δεκαπεντάλεπτα θραύσματα από έναν χρόνο που έχει εκραγεί, απανωτά διαδοχικά φλας-μπακ που αναστρέφουν το χρόνο, κάνοντας μικρούς ομόκεντρους κύκλους, γύρω από την πέτρα του τραγικού συμβάντος. Η αφήγηση είναι όχι απλώς μη γραμμική, αλλά γεωμετρικά ομοκυκλική. Δυο αφηγηματικοί άξονες διατρέχουν το φιλμικό σώμα. Ένας που κινείται αντίστροφα με κετεύθυνση το έγχρωμο παρελθόν, κι ένας δεύτερος πιο ορθόδοξος, σε σταματημένο μαυρόασπρο χρόνο. Αμφότεροι συμβάλλουν στο τελικό κομβικό σημείο, στην κορύφωση ενός τέλους που επιστρέφει στην αρχή. Έτσι όλο το φιλμ είναι μια πάλουσα αλληλουχία εικόνων, ο μέγιστος ομόκεντρος κύκλος της τωρινής ζωής του ήρωα, που διαλύεται αδιόρατα μέσα στην λίμνη της κάποτε πραγματικής του ζωής.

Η έγχρωμη φωτογραφία είναι καθαρή, χωρίς φίλτρα ή άλλα εφέ, ώστε να τονίζει ότι βρισκόμαστε μέσα στο κεφάλι του ήρωα και ότι ακούμε την εσωτερική του φωνή να μας διηγείται. Εκ του αντιθέτου, οι σκηνές που είναι γυρισμένες σε άσπρο-μαύρο, είναι η τωρινή πραγματικότητα, αποστασιοποιημένες και έξω απ' αυτόν, χοντρόκκοκες και θολές, ένα διαρκές ξύπνημα από τον (ή μήπως στον;) εφιάλτη. Όπως καταλαβαίνετε η ίδια η παρακολούθηση της ταινίας είναι μια σπαζοκεφαλιά για τον θεατή και απαιτεί εγρήγορση και διαρκή αναζήτηση. Υπάρχουν φυσικά και σκηνές που επαναλαμβάνονται ελαφρώς παραλλαγμένες, και που λειτουργούν ως συνδετικοί κρίκοι σε μια ούτως ή άλλως ασυνήθιστη πλοκή. Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί άνετα ένα μεταμοντέρνο αστυνομικό θρίλερ που απλώνει τα πλάνα του προς το νουάρ. Η μαγεία του δεν διαλύεται εύκολα ούτε και περιγράφεται, και σίγουρα σας περιμένει μια αξέχαστη εμπειρία. Εκτός αν παθαίνετε συχνά κρίσεις αμνησίας.

Ταινίες

Following (1998) ναι, αλλά τι έπεται;
Memento (2000) Mori ή αλλιώς MeMory
Insomnia (2002) έ, έ, έρχεται

Πηγές

Ο Nolan στο imdb
Following interview
Memento στο imdb
otnemeMemento οfficial site (καρκινικό, μυστηριώδες και ερυσιβώδες)
Memento mori: το διήγημα σε συνέχειες
Memento στο Village Voice
O Nolan για το Memento
Memento interview
BBC Memento review
6degrees Memento review
Ο Guy Pearce στο imdb
Το προσεχές Insomnia στο imdb

ΥΓ1: Η αγγλικούρα της εισαγωγής είναι μπιτλική παράφραση. Εννοώ ότι έρχεται απ' το άγνωστο πουθενά και παραμένει μετέωρος, εκτός κινηματογραφικών κυκλωμάτων.
ΥΓ2: Το επόμενο σχέδιό του θα είναι ρημέηκ. Θα επιχειρήσει να επανεγγράψει το θρίλερ-νουάρ "Insomnia" (2002) με βοηθό στο σενάριο τον νορβηγό Nikolaj Frobenius, σεναριογράφο της πρώτης εκδοχής. Με πρωταγωνιστές τον Αλ Πατσίνο (στο ρόλο του Στέλαν Σκάαργκαρντ), την Χίλαρι Σουάνκ και τον Ρόμπιν Γουίλιαμς. Η δράση μεταφέρεται από την βόρεια Νορβηγία του πρωτότυπου, στην παγωμένη Αλάσκα. Θα πετύχει άραγε να ξαναζωντανέψει το μυστηριώδες κλίμα και να αποδώσει σωστά το νουάρ του απομεσήμερου; Τον φόρτο μιας ατέλειωτης εξάμηνης μέρας και τις βασανιστικές αϋπνίες του ιδιόρυθμου αστυνομικού; Σίγουρα διαθέτει τα φόντα και επιπλέον και τα μέσα μιας στούντιο παραγωγής.
ΥΓ2: και με το Memento το Sundance. Το Insomnia που θα πάει; Στις Κάννες, στο Τορόντο, στο Τόκιο ή στο Βερολίνο; Ο Νόλαν πάει με όλα και πάει παντού. Το αύριο του ανήκει. Γιατί το χθές σπιντάρει σαν τρελό στα κεφάλια μας.

ςηνίρεδραΚ .Γ ςατσώΚ