Ο Λωράν Καντέ κι ο τραγικός "ελεύθερος" άνθρωπος

Ο Laurent Cantet είναι ένα δυναμικά ανερχόμενο όνομα στο νέο γαλλικό σινεμά. Σε άλλες εποχές θα μιλούσαμε για έναν 'στρατευμένο σκηνοθέτη, ενάντια στο κατεστημένο της πλουτοκρατίας και υπέρ του εργαζόμενου'. Καταλαβαίνετε και μόνοι σας ότι όλ' αυτά ακούγονται παλιομοδίτικα. Σήμερα όλοι ενδύθηκαν τον μανδύα του ευαίσθητου και φιλότιμου εργοδότη. Οι μέθοδοί τους εξευγενίστηκαν και εξωραϊστηκαν ωσαύτως. Αυτές τις υποδόριες τακτικές έρχεται να καταγγείλει ο Καντέ. Μας άφησε άφωνους με τον "Ανθρώπινο παράγοντα" στο διαγωνιστικό τμήμα του 40ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Και μας άφησε έντρομους βλέποντας τον "Ελεύθερο ωραρίου", με το έδαφος να υποχωρεί κάτω απ' τα πόδια μας. Συνειδητοποιήσαμε [όσοι κοιμούνται μακαρίως, καιρός να ξυπνήσουν] πόσο έχουμε μεταλλαχτεί από το νέο μας εργασιακό σύστημα και τί θλιβερά περιθώρια έχουμε παραπέρα.

Η βία του αστικού περιβάλλοντος τον απασχόλησε και τον ιντριγκάρισε από την πρώτη του δουλειά, μια τηλεταινία με τίτλο "Οι αιμοβόροι" [Les Sanguinaires, 1997]. Η δράση τοποθετείται στο κοντινό μέλλον. Μια παρέα αστών και τα παιδιά τους καταφεύγουν σ' ένα νησί το Δεκέμβριο του 1999 για να αποφύγουν τη φρενίτιδα της αλλαγής του αιώνα [που άλλαξε βέβαια την επόμενη χρονιά αλλ' αυτοί όπως και πάρα πολλοί άλλοι έτσι νόμιζαν]. Όπως ήταν φυσικό, μετέφεραν μαζί τους και τα προβλήματά τους αλλά και τον πανικό που θέλησαν ν' αποφύγουν, νομίζοντες ότι είναι γύρω τους κι όχι μέσα τους. Εντάσεις, πάθη, ζήλιες και διογκωμένα μίση τους μεταβάλλουν σταδιακά σε ζώα με - δυστυχώς - πολύ προβλέψιμες αντιδράσεις. Η πρωτοχρονιάτικη κατάληξη αποδυναμώνει το θέμα, αλλά μένει στα υπέρ μια πολύ καλή μελέτη πάνω στην ανδρική ψυχολογία και ψυχοσύνθεση. Βέβαια εγώ προτιμώ ανυπερθέτως το "Βιβλίο της ζωής" [The book of life] του Hal Hartley.

Το 1999 έκανε μια στροφή. Ο εγκλωβισμένος άνθρωπος είναι το κεντρικό του πρόσωπο, αλλά τώρα πια η βία είναι καθαρά ψυχολογική, προέρχεται από το εργασιακό περιβάλλον και προσλαμβάνει διαστάσεις εκβιασμού. Η ταινία "Ανθρώπινος παράγων" [Ressources houmaines] είναι εφιαλτικά ευρηματική και προφητική. Ο μαθητευόμενος γιος ανακαλύπτει, πίσω από την προοδευτικότητα των πολυεθνικών [35ωρο εργασίας], τον οπορτουνισμό και την καιροσκοπία. Η σύγκρουση με τον συμβιβασμένο πατέρα του είναι το δυνατότερο σημείο του φιλμ [εκπληκτικοί αμφότεροι οι Jalil Lespert και Jean-Claude Vallod]. Του λέει: μπράβο μπαμπά ο γιος σου πέρασε απ' την άλλη μεριά. Θα γίνει ότι ονειρεύτηκες. Ένα πετυχημένο στέλεχος που καταπιέζει τους υπαλλήλους και απολύει άτομα σαν και σένα, όταν πέφτει η παραγωγικότητά τους λόγω γήρατος. Εσένα όμως δεν θα σ' απολύσουν, θα σε συνταξιοδοτήσουν. Όχι γιατί επί 30 χρόνια τους δούλευες σαν σκύλος, αλλά γιατί με συμπαθεί το αφεντικό.

Δραματικός αλλά αριστουργηματικός, είναι και ο "Ελεύθερος ωραρίου" [L' emploi du temps]. Ο δημιουργός βάζει στο στόχαστρό του την παγκοσμιοποίηση, βλέποντας την κακή εξέλιξή της μέσα από την προοπτική του απάνθρωπου παράγοντα, ως φυσική συνέχεια της προηγούμενης δουλειάς του. Ο ήρωάς του είναι θύμα του σύγχρονου μοντέλου περί επιτυχίας και κοινωνικής καταξίωσης. Η δύναμη της σκηνοθεσίας του Καντέ στηρίζεται, αφενός στην απλότητα [παντελής έλλειψη ανατροπών ή εντυπωσιακών πλάνων], κι αφετέρου στις στιβαρές ερμηνείες, κυρίως του πρωταγωνιστή Aurelien Recoing αλλά και της Karin Viard. Κρατάει σταθερή την ματιά (και την κάμερα) μες απ' τον άνθρωπο κι αφήνει την ιστορία να δουλέψει γι' αυτόν. Μπορεί να σας φαίνεται μια αργή 'διαδικασία' αλλά σίγουρα βρίσκει το κέντρο του προβλήματος. Αν είστε στελέχη επιχειρήσεων, θα νοιώσετε τον 'ασφυκτικό κλοιό' που υπονομεύει.

Το σενάριο είναι βασισμένο στην αληθινή ιστορία του Jean-Claude Romond. Ο τύπος αυτός σκότωσε την οικογένειά του γιατί δεν μπορούσε ν' αντέξει την επικριτική τους στάση όταν θα μάθαιναν ότι απολύθηκε απ' τη δουλειά του ως επενδυτικός σύμβουλος των Ηνωμένων Εθνών στη Γενεύη. Ο Καντέ λέει πως δεν είχε υπόψη του το βιβλίο "L'Adversaire" [Ο αντίπαλος: Μια αληθινή ιστορία μιας τερατώδους εξαπάτησης] του Emmanuel Carrere που αναφερόταν στα πραγματικά γεγονότα. Στο φιλμ βέβαια δεν πεθαίνει κανείς, αλλά μην νομίζετε ότι θα είναι ανώδυνη η θέασή του. Ίσα-ίσα, θα περάσετε απ' τα σαράντα κύματα και την καταπιεσμένη ψυχολογία του ήρωα, θα δεχτείτε ψυχρολουσίες, θα κάνετε ζοφερές σκέψεις στις ελβετικές Άλπεις, θα νοιώσετε παγιδευμένοι στις καταστάσεις που ο ίδιος αφήνει να γίνουν χιονοστιβάδα. Ψυχολογικά είναι χειρότερη κι από το "Funny games" του Μίκαελ Χάνεκε.

Αξίζει επίσης να πούμε μερικά λόγια για τον Serge Livrozet που υποδύεται εκπληκτικά τον κακοποιό μέντορα του κεντρικού χαρακτήρα. Ο Λιβροζέ είναι από μόνος του 'βίος και πολιτεία'. Στο παρελθόν υπήρξε διαρρήκτης, συγγραφέας και μαχητικό στέλεχος του Μάη του '68. Φυλακίστηκε κι όταν αφέθηκε ελεύθερος, συναντήθηκε με τους Ζαν-Πωλ Σαρτρ και Μισέλ Φουκώ και συγκρότησαν μια ομάδα δράσης ενάντια στις φυλακές και το σωφρονιστικό σύστημα, η οποία οδήγησε στην ίδρυση της εφημερίδας La Liberacion [Ελευθερία]. Στην ταινία υποδύεται έναν ιδιοκτήτη ξενοδοχείου που κάνει λαθρεμπόριο εκμεταλλευόμενος τη θέση του συγκροτήματός του και κάποιους από τους ανυποψίαστους πελάτες. Λειτουργεί τελείως αντιστικτικά και σιγοντάρει έξοχα τον γολγοθά του ελεύθερου ωραρίου Βίνσεντ. Πρόκειται για μια απολύτως επιτυχημένη επιλογή του σκηνοθέτη που αφενός προτιμά ερασιτέχνες ηθοποιούς και αφετέρου δίνει μια επιπλέον πολιτική διάσταση στο θέμα.

Φιλμογραφία του Laurent Cantet
Un ete a Beyrouth (1990) τηελοπτικό ντοκιμαντέρ
Tous a la manif (1994) μικρού μήκους, σκηνοθεσία
Veillees d'armes (1994) βοηθός σκηνοθέτη στο ντοκιμαντέρ του Marcel Ophuls
Jeux de plage (1995) μικρού μήκους, σενάριο, σκηνοθεσία
Les sanguinaires (1997) τηλεταινία, σενάριο [ομού με τον Gilles Marchand], σκηνοθεσία
Cette nuit (1998) διεύθυνση φωτογραφίας στην ταινία του Vincent Dietschy
Ressources humaines (Ανθρώπινος παράγων, 1999) σενάριο [και πάλι με τον Gilles Marchand], σκηνοθεσία
L' emploi du temps (Ελεύθερος ωραρίου, 2001) σενάριο [ομού μετά του Robin Campillo], σκηνοθεσία

Ο διαδικτυακός παράγοντας
Συζήτηση με τον παράγοντα δημιουργό
Ανθρώπινος παράγων και iBBC
Ο εκτός ωραρίου και ο χάροντας
Κι άλλη - φρεσκότερη - κουβέντα με τον σκηνοθέτη
Οι αιμοβόροι του παράδοξου
Ο Καντέ στο Γαλλικό Ινστιτούτο
Γαλλική κουλτούρα χωρίς ωράριο

ΥΓ: Δώστε βάση στα βιολονιστικά μουσικά θέματα της Jocelyn Pook στον "Ελεύθερο ωραρίου". Είναι ενδιαφέρουσες συνθέσεις και παίζουν σημαίνοντα σημειολογικό ρόλο. Κάποια στιγμή θα πρέπει να εντρυφήσουμε στην μουσική της πορεία από τον "Εδουάρδο τον 2ο" (Edward II, 1991) του Derek Jarman ως την δουλειά της στο "Addicted to the Stars" του Michael Radford από τα δεκάλεπτα "Ten Minutes Older: The Cello" (2002).