Perfume: The Story of a Murderer
[Γερμανία / Γαλλία / Ισπανία, 2006, 147'] του Tom Tykwer
"Το άρωμα: Η ιστορία ενός δολοφόνου" [1985] είναι ένα πολυδιαβασμένο και μοσχοπουλημένο καταραμένο μυθιστόρημα του γερμανού Πάτρικ Ζίσκιντ. Στο παρελθόν είχαν ενδιαφερθεί γι' αυτό ο Tim Burton, ο Ridley Scott και ο Milos Forman. Ο μέγας Stanley Kubrick, αφού το παίδεψε πολύν καιρό, αναγκάστηκε να το παραιτήσει δηλώνοντας ότι είναι αδύνατο να μεταφερθεί στο πανί. Τα χρόνια πέρασαν, τα ειδικά εφέ άλλαξαν τον ρου του κινηματογράφου, εμφανίστηκαν και νέοι σκηνοθέτες που τα παίζουν στα δάκτυλα.
Αυτό δεν σημαίνει πως μια σοβαρή μεταφορά, όπως η παρούσα, δεν παραμένει ένα γιγάντιο εγχείρημα, δεδομένου και του γεγονότος ότι πρόκειται για μια υπερπαραγωγή 50 εκατομμυρίων ευρώ. Χαλάλι όμως κι ας δούμε λίγα τεχνικά στοιχεία αυτού του τιτάνιου επιτεύγματος. Ο διευθυντής φωτογραφίας Frank Griebe είναι μόνιμος συνεργάτης του Τίκβερ, έμπειρος σε παραμυθένια περιβάλλοντα. Το ίδιο και οι δυο μουσικοί που συνεργάζονται με τον σκηνοθέτη στο υποβλητικό ατμοσφαιρικό σάουντρακ, οι Reinhold Heil και Johnny Klimek, γνωστοί οι τρεις τους ως Pale 3 [Τρέξε Λόλα, Η πριγκίπισσα κι ο πολεμιστής].
Ο Stefan Arndt είναι επίσης συνιδρυτής μετά του Τομ της εταιρίας παραγωγής X-Filme Creative Pool. Οι δυο συνσεναριογράφοι του έχουν ανάλογες θητείες [και βραβεία], ο μεν Andrew Birkin με το εκολογικό "Όνομα του Ρόδου" [The Name of the Rose], ο δε Bernd Eichinger με τη χιτλερική "Πτώση" [Der Untergang / Downfall]. Το ρόλο του αφηγητή κρατάει η βασανισμένη τρεμοσβήνουσα φωνή του άλιεν John Hurt, που έχει βοηθήσει καταλυτικά και τον Λαρς φον Τρίερ στα επικά Dogville και Manderlay. Και τέλος, στη διανομή των ρόλων βρίσκουμε δυο κολοσσούς, ένθεν και ένθεν, τον αμερικανό βούβαλο Dustin Hoffman που παίρνει επάνω του το πρώτο μισό, και τον βρετανό προμηθέα Alan Rickman που οδηγεί στην τελική κορύφωση το δεύτερο και κακοτράχαλο μέρος αυτής της ιστορίας.
Βέβαια, όλ' αυτά είναι απλώς καλές προϋποθέσεις κι έχουμε δει πολλές "καλές προθέσεις" να χαντακώνονται στα τάρταρα ή να θυσιάζονται στο βωμό της μεγαλομανίας. Εδώ, ευτυχώς για όλους, συμβαίνει μάλλον μια σπάνια εξαίρεση. Το πνεύμα του βιβλίου και του συγγραφέα κυκλοφορούν και όζουν. Η τρομαχτική, συνταρακτική, σκοτεινή και διαστροφική ατμόσφαιρα του μυθιστορήματος ζωντανεύει και ξεχειλίζει στην ταινία, προκαλώντας αμηχανία, άβολες κινήσεις, ταραχή, ταχυκαρδίες και ενίοτε τρόμο. Κι όπου δεν βλέπουμε άμεσα αυτά που συμβαίνουν, έχουμε δεχτεί τέτοια ερεθίσματα πριν ώστε να οργιάσει η φαντασία μας και ν' απογειωθεί μέσα σ' έναν ορυμαγδό κακών σκέψεων για την τύχη των ηρώων.
Ας γυρίσουμε όμως και πάλι στην αρχή. Εκεί, στη βρωμερή ψαραγορά του Παρισιού, γεννιέται και πετιέται στα ψαροκέφαλα ένα χαρισματικό αγόρι. Μέχρι να ανδρωθεί ο Jean-Baptiste Grenouille θα περάσει διαδοχικά απ' ότι άλλο άθλιο έχει να επιδείξει αυτή η πόλη. Το χάρισμά του είναι να συλλέγει μυρωδιές χωρίς διακρίσεις, ενώ όσοι τον αποχωρίζονται έχουν δεινό θάνατο. Η τύχη θα του φέρει έναν παρακμάζοντα ιταλό αρωματοποιό [Hoffman], ο οποίος θα ξεπεράσει σε φήμη και επιτεύγματα τον γάλλο αντίπαλό του χάρη στη μύτη του νεαρού βοηθού του. Ο Ζαν-Μπαπτίστ [Ben Whishaw] του προτείνει να τον κάνει πιο διάσημο από πριν και σε αντάλλαγμα να του μάθει τα μυστικά της απόσταξης.
Ο νεαρός βοηθός ονειρεύεται την κατασκευή του απόλυτου αρώματος, που θα αποτελείται από 13 διαφορετικές μυρωδιές. Ήδη είχε μια σοκαριστική εμπειρία με μια νεαρή, στην προσπάθειά του να συλλάβει το άρωμα του κορμιού της. Αυτό που ψάχνει, βέβαια, δεν βρίσκεται στο Παρίσι. Αναχωρεί λοιπόν για την θρυλική Γκρας, όπου φτάνει αγνώριστος, αφού έχει ανακαλύψει συγκλονισμένος πως ο ίδιος δεν εκκρίνει καμιά μυρωδιά. Αυτό άλλωστε είναι μια σατανική προϋπόθεση για να μπορεί να συλλαμβάνει με άνεση και ανεμπόδιστα τις μυρωδιές των άλλων, ακόμη και μίλια μακριά.
Εκεί πια θα βρει αυτό που ζητάει. Η πόλη βιώνει των απόλυτο τρόμο της κατά συρροήν δολοφονίας παρθένων [συν μιας πόρνης], κι ο πλέον πλούσιος παραγωγός αρωμάτων [Alan Rickman] θα κάνει τα πάντα για να προφυλάξει τη μοναχοκόρη του από το να γίνει το 13ο συστατικό. Ολ' αυτά είναι ένα τεράστιο φλασμπάκ. Γιατί ο ένοχος έχει πιαστεί κι αναμένεται να πληρώσει με επώδυνη και αργόσυρτη τιμωρία. Αλλά ο μάγος των αρωμάτων έχει πια κατακτήσει την απόλυτη γνώση κι έχει μεταμορφωθεί. Κι εκεί γινόμαστε βλάσφημοι κοινωνοί μιας ημίγυμνης αδελφότητας σ' ένα πανοραμικό πλάνο που υπερχειλίζει παράνομη ομορφιά κι άφατο τρόμο ταυτόχρονα. Η σιωπή φεύγει από τα χείλη του και απλώνεται ένοχη σε όλη την πόλη του Γκρας και στα δικά μας. Το αναπάντεχο τέλος είναι καταπέλτης για μας τους αμαρτωλούς, είναι όμως λυτρωτικό για τον ίδιο.
Αν θέλετε να περιγράψω με δυο λέξεις την εμπειρία μου απ' την ταινία θα έλεγα ότι είναι απροκάλυπτα και αμετάκλητα εκμαυλιστική. Μας πιάνει ανυποψίαστα αθώους, παίζει διαρκώς με την ηθική, μας στριμώχνει στη γωνία την ώρα που την ξεχειλώνει ή την ανατρέπει ύπουλα και την υποσκάπτει με καγχασμό και ειρωνεία, σαδιστικά και μαζοχιστικά. Δήθεν μας μεταβιβάζει ενοχές, αλλά στην ουσία εμείς είμαστε ήδη ένοχοι μέσα μας. Απλά μας το υπενθυμίζει, διογκώνοντάς τες, μεταστρέφοντάς τες, ξεσκίζοντάς τες. Προσπαθώντας να τις ξορκίσει. Κι όσο πιο "θεοσεβούμενοι" δείχνουμε τόσο πιο μεγάλο το σοκ και οι αμαρτίες μας.
Η γοητεία της παραπλάνησης και της αποπλάνησης αγγίζει την έκσταση, το ντελίριο μολύνει τις αισθήσεις, μαγαρίζει τα μάτια, τα ώτα και τη σκέψη. Όταν όλα κατακάθονται, απομένει ένα μεγαλείο ελεύθερου πνεύματος. Μια άγρια χαρά για μια αχαλίνωτη απελευθέρωση των αισθήσεων και των ανομολόγητων πόθων. Ακόμη και το χιούμορ του είναι σαρδόνιο, όταν π.χ. ο μικρός Grenouille [που θα πει βάτραχος] οσμίζεται τους νεογέννητους γυρίνους ή όταν προσπαθεί να αποστάξει παλιοσίδερα ή όταν εντέλει αντλεί την τέλεια μυρωδιά αφήνοντας τα "περισσεύματα" στοργικά "ανέπαφα".
Δεν μπορώ να ξεφύγω του πειρασμού να καταθέσω μια προωθημένη πρόταση. Η όσφρηση είναι μια αίσθηση πολύ παραγκωνισμένη. Οι περισσότεροι θεατές δεν έχουν - πιστεύω - επαρκείς οσφρητικές παραστάσεις ώστε να εκτιμήσουν την αρετή και την κακία της ταινίας. Σκεφτείτε, λέει, στη διάρκεια της προβολής να υπήρχε η δυνατότητα κάποιος να σκορπάει εσκεμμένα τις ανάλογες μυρωδιές - αρεστές και δυσάρεστες - ώστε να υποδαυλίζει τα όσα βιώνει ο "ούτως ή άλλως απεχθής" ήρωας. Τότε βέβαια η εμπειρία της ταινίας θα ήταν απογειωτική, για όσους από εμάς θα άντεχαν μια τέτοια επίθεση ευρείας αισθητήριας κλίμακας.
Κι αφού τόχουν ήδη καταφέρει κάποιοι συγγραφείς [λέγε με Μίλοραντ Πάβιτς και Λεξικό των Χαζάρων], γιατί να μην το ζήσουμε και στον κινηματογράφο; Γιατί να τρέμει μόνο η καρέκλα μας κύριε Εντ Γουντ και γιατί να σκάνε μόνο αμπούλες βρώμας στις πάλαι πότε λαϊκές συγκεντρώσεις εσωτερικών χώρων;
Προϊστορία μου προ-αμαρτία μου:
Το δικό μου, προσωπικό, Tom Tom Tykwer Club
Ανεπίσημο [και επίσημο] Tom Tykwer Club [2 σε 1]
Η δημιουργική πισίνα των απαγορευμένων ταινιών
