Σωτήρης Μουστάκας, ένας νομοταγής ανατροπέας
[Λεμεσός 1940 - Αθήνα 2007]
Εκείνος, καθιστός στο πιάνο, να τρομπάρει το πεντάλ κι ο αδιάκριτος φακός να ζουμάρει σε μια τρύπα στην κόκκινη κάλτσα του. Όχι, δεν είναι σκηνή από το "Πιάνο" της Τζέην Κάμπιον, είναι πολύ παλιότερη. Στ' αυτιά μου πάντα ηχεί αυτό το πικρό τραγουδάκι που λένε μαζί με τον "καθηγητή των ιεροδούλων" Γιώργο Κωνσταντίνου στο μπαρ Blue Black της Τρούμπας, στο "Καλώς ήρθε το δολλάριο", σε στίχους Αλέκου Σακελλάριου και μουσική Γιάννη Σπανού:
Φρέρε Ζάκε, Φρέρε Ζάκε / δεν μας τα 'χες πει καλά / η ζωή μόνο στους λίγους ξέρει να χαμογελά / στους πολλούς δίνει τα λίγα / και στους λίγους τα πολλά... / εχαθήκαμ' ολωσδιόλου / μες το φόβο μες το τρακ / πάμε πια κατά διαβόλου / Φρέρε Ζάκε, Φρέρε Ζακ.
Ποιος θα υποπτευόταν πως ο βενιαμίν βιολιστής μια πολύτεκνης κυπριακής οικογένειας θα έβλεπε τον περιοδεύοντα θίασο του Νίκου Σταυρίδη και θα ξεκινούσε με πλαστό διαβατήριο να 'ρθει στην Αθήνα για να του μοιάσει. Άφησε πίσω του μια αντιστασιακή δράση στον ΕΟΚΑ και μια οκτάμηνη φυλάκισή του από τους Άγγλους. Το βράδυ γκαρσόνι και το πρωί εξετάσεις στο Εθνικό. Πέτυχε με τη δεύτερη γιατί ήταν πεισματάρης. Εκεί γνώρισε την Μαρία της ζωής του, παντρεύτηκαν το 1962 και εγέννησαν αυτοί Αλεξία.
Από τον τρελό του χωριού Μιμιθό στον Ζορμπά [1964] του Κακογιάννη μέχρι τον Τισιανό στον "Ελ Γκρέκο" [2007] του Σμαραγδή πέρασαν 43 χρόνια και 43 κύματα. Από το 1965 στο θέατρο Ρεξ στον "Ασυλλόγιστο" του Μολιέρου μέχρι τον Νηλ Σάιμον και τον Πλούτο του Αριστοφάνη άλλα τόσα πάνω-κάτω. Είναι μια πορεία επιβίωσης, ταλέντου, φρονιμάδας και τρέλας με πολλά σκαμπανεβάσματα. Και πολλές επιθεωρήσεις, από τότε μέχρι πρόσφατα. Τον θυμάμαι στις "Μάπες και φάπες" [1978;] στο Δελφινάριο να κάνει τον Χομεϊνί φακίρη.
Τα μικρά του περάσματα από τη χρυσή εποχή του ελληνικού σινεμά έμειναν αλησμόνητα. Η τηλεόραση δεν έπαψε ποτέ να επαναλαμβάνει αρκετά απ' αυτά. Τσιράκι αρχαιοκάπηλων με τη χαρακτηριστική φράση "Να μας προτιμήσετε" και το σπάσιμο της μέσης στο "Πρόσωπο της ημέρας" [1965]. Πεινάλας βιολιστής που έπιασε μουρμούρη μπαγλαμά και λίγδωσε το άντερό του στην κόντρα Σταυρίδη-Φωτόπουλου στο "Μπετόβεν και μπουζούκι" [1965]. Σολομονίκος εβραίος στο "Να ζει κανείς ή να μη ζει" [1966] μετά των Ζαμπέτα / Ηλιόπουλου / Κωνσταντάρα, σε σπαρταριστά επεισόδια με παρτενέρ τον Αντώνη Παπαδόπουλο. Του Ορέστη Λάσκου και τα τρία.
Πρώτες κοινές εμφανίσεις με την Μαρία Μπονέλου στο "Κολωνάκι διαγωγή μηδέν" [1967] του Στέλιου Ζωγραφάκη και "Ο κόσμος τρελάθηκε" [1967] του Ερρίκου Θαλασσινού. Ανώτερος ψηλομύτης και ψευδός δημόσιος υπάλληλος Παύλος Ασπρομάλλης στην πρώτη και Πυθαγόρας μαθηματικός υποψήφιος μνηστήρ στη δεύτερη. Ανρί, ο ατζέντης της Τρούμπας, στο "Καλώς ήρθε το δολλάριο" της ίδιας χρονιάς. Ντιζέρ, ντανσέρ, κομπέρ, ακτέρ, ουν αρτίστ βρεμάν. Ακολουθούν φάρσες και δράματα βουκολικά και άλλα, εναλλάξ. Μεγάλη γκάμα ρόλων -δεύτερων βέβαια- καθοριστικών και ενδεικτικών του εύρους του.
Μεσάζων ποντικός, σαν τα κρύα νερά, στον "Μπούφο" [1968] με Πάντζα / Ρουσσέα / Ρίζο / Προκοπίου, του Λάσκου και πάλι. Αναστάσης Σαλταφίδας στο "Φοβάται ο Γιάννης το θεριό" [1969] του Τεγόπουλου με Γιουλάκη / Βογιατζή. Σεναριογράφος Φαίδων Τραμουντάνας στο "Ξύπνα κορόιδο" [1969] του Ερρίκου Θαλασσινού με Παπαγιαννόπουλο / Ανουσάκη. Καλλιτέχνης φωτογράφος Θωμάς στην "Ωραία του κουρέα" [1969] του Ντίνου Δημόπουλου, με μια πλειάδα γνωστών συμπρωταγωνιστών [Γκιωνάκης, Καραγιάννη, Υψηλάντη, Μιχαλακόπουλος, Μπονέλου, Εξαρχάκος, Μαρούδα, Τσούκας, Μεταξά, Πλατής, Γώγου, Τζανετάκος].
Υπάλληλος τσίρκου πλάι στην Βουγιουκλάκη στο "Ένα αστείο κορίτσι" [1970]. Μίλτος Κουρκουτούλης, ζωγράφος της λόρδας, στον "Αχαΐρευτο" [1970] του Μηλλιαράκη, ντουέτο με την Μπονέλου. Μανιάτης Καρατασάκος στη φαρσοκωμωδία "Η τύχη μου τρελάθηκε" του Κυριακόπουλου. Παμίνος, βοηθός του "Αρχιψεύταρου" [1971] Πάντζα, με τη σκηνή ανάγνωσης-αναβίωσης αστυνομικού μυθιστορήματος να συναγωνίζεται επάξια την ανάλογη παρωδία του Ηλιόπουλου στους "Κληρονόμους". Τιμολής, συχωριανός του "Θύμιου εναντίον Τσίτσου" [1971], με τον Χατζηχρήστο σε ακόμη ένα διπλό ρόλο.
Η συνεργασία του με τον Ερρίκο Θαλασσινό απλώνεται σε 20 χρόνια και 10 ταινίες μέχρι την εποχή της παρακμής και της βιντεοκασέτας [Εγώ και το πουλί μου & Πάτερ Γκομένιος (1982), Το παίζω και πολύ άντρας (1983), Μερικές τον προτιμούν ηλεκτρονικό (1986) & Παντρεμένος με πεθερά (1987)]. Ο Θαλασσινός σταμάτησε, αλλά ο Μουστάκας συνέχισε ακάθεκτος και -δυστυχώς- μέσα απ' αυτήν την εποχή τον ξέρουν πια αρκετοί νεώτεροι. Ωστόσο, η συνεργασία αυτή έδωσε στον Σωτήρη μας το ρόλο της ζωής του. Πρόκειται για την ταινία "Ένας νομοταγής πολίτης" [1974] σε σενάριο του Κώστα Μουρσελά, με παρτενέρ την Νόρα Κατσέλη.
Είναι -κι αυτή- μια παραγωγή της Φίνος Φιλμ, η οποία δεν έπαψε να πιστεύει και να επενδύει στη δύναμη του κινηματογράφου, σε πείσμα της κραταιής και δημοφιλούς πια τότε κρατικής τηλεόρασης. Η ταινία κυκλοφορεί λίγο μετά την πτώση της χούντας και είναι μια κατάπικρη σάτιρα που σήμερα φαντάζει απολύτως προφητική όσο και μοναδικά μοναχική, σα διαμάντι μέσα στον υπόνομο. Ο Μουστάκας είναι ο Γρηγόρης Μοναχογιός, ένας επαναστατημένος υπάλληλος, τον οποίο η χρόνια καταπίεση και η απότομη καπιταλιστική ελευθερία οδηγούν σταδιακά στην τρέλα. Μέσα από την οποία βέβαια δραπετεύει από το φθαρμένο και αλλοτριωμένο κόσμο μας. Η αλληγορία και οι συμβολισμοί του Μουρσελά βρίσκουν στο πρόσωπο του Σωτήρη τον ιδανικό άτλαντα ερμηνευτή, ο οποίος καταφέρνει να κεντήσει έναν περίτεχνο όσο και λαϊκό ανώνυμο ήρωα, έναν καθένα κι έναν κανένα συνάμα.
Μετά απ' αυτόν τον κορυφαίο [όπως τον βλέπουμε σήμερα] ρόλο, όλα επέστρεψαν στο φυσιολογικό και το μέτριο, γιατί αυτό ήθελε απλά το κοινό του. Πρόεδρος της Μονοκλησιάς στις "Γυναίκες στα όπλα" [1979] του Παύλου Φιλίππου. "Καθένας με την τρέλα του..." και "Γεύση από Ελλάδα!" [1980], δυο σπονδυλωτά του Γιώργου Λαζαρίδη. Η Νονά [1981] του Όμηρου Ευστρατιάδη με το διπλό ρόλο Θησέας Δοξαπατρής / Νονά. Και τελευταία ίσως αναλαμπή το δίδυμο επιχειρηματιών Κώστας [Μουστάκας] / Σωτήρης [Βουτσάς] που επιστρέφουν στα θρανία ως "Τα τούβλα" [1985], του Ευστρατιάδη επίσης.
Το 2001 είχε πια πάρα πολύ πετυχημένη και ποιοτική ολική επαναφορά σε πρώτη, παρακαλώ, τηλεοπτική εμφάνιση. Η τηλεσειρά "Τα χαϊδεμένα παιδιά" του Γιάννη Σμαραγδή τον έχρισε Νικηφόρο Α', διαδικτυακό χάκερ ετών 98, να ανασκάπτει και να φέρνει μέσω της οθόνης του υπολογιστή "κοιτάσματα", πολύτιμες αναφορές και κτερίσματα γνώσης, δημιουργώντας ρεύματα και πρότυπα αναζήτησης των πηγών της μέσα στον ψηφιακό κυκεώνα της χαώδους πληροφορίας. Μαζί του συμμετείχαν οι Γιάννης Μπέζος, Ντίνα Κώνστα, Τάσος Παλαντζίδης, Δημήτρης Πουλικάκος, Τόνι Άντονυ, Κώστας Τσάκωνας, Αλμπέρτος Φάις, Σάκης Μπουλάς, Γιάννης Ζουγανέλης, Κοσμάς Ζαχάρωφ, Γεωργία Ανέστη, Σταμάτης Τζελέπης, ο Γιώργος Βελέντζας, καθώς και άλλοι 120, σε μουσική Διονύση Σαββόπουλου.
Κλείνοντας, θα είχε ίσως σημασία να αναφέρω πως θα μπορούσε να κάνει διεθνή καριέρα γιατί μετά τη δεκάλεπτη εμφάνισή του στον Ζορμπά ενθουσίασε αρκετούς και δέχτηκε άκρως δελεαστικές προτάσεις [κάποιοι τον χαρακτήρισαν εκκολαπτόμενο έλληνα Πήτερ Σέλερς]. Τις απέρριψε όμως για χάρη της οικογένειας. Από την πρώιμη σχέση του με τις διεθνείς παραγωγές, αξίζει να σημειώσουμε το Une balle au coeur [Μια σφαίρα στην καρδιά, 1966] του Jean-Daniel Pollet, τους "Έρωτες στη Λέσβο" [Ο θάνατος έχασε το παιχνίδι, 1967] του Jiri Sequens και την Martha [1967] του Erik Balling.
