Stanley Kubrick - No 1

Ο προάγγελος του νέου κύματος.

Ένας από τους πιο σημαντικούς σκηνοθέτες των τελευταίων 30 χρόνων. Ο άνθρωπος του οποίου η δουλειά προκάλεσε ύμνους και κατάρες μετά μανίας. Αφενός, η έξοχη, μοναδική και ιδιοφυής ματιά που του χάρισε την αναγνώριση, και αφετέρου ο αντισυμβατικός και ιδιόρυθμος τρόπος αφήγησης που έκανε τους κριτικούς να τον χαρακτηρίσουν ελιτιστή.
Μα πάνω απ' όλα, πρόκειται για έναν μοναδικό καλλιτέχνη μιας τέχνης που κυριαρχείται από την επανάληψη και την αντιγραφή. Κι αν κάποτε το όραμά του ξεπέρασε την ικανότητά του να ικανοποιεί τις απαιτήσεις των μεγάλων στούντιο, αυτό έγινε προς δόξαν και τιμή των αισθητικών του αναζητήσεων και ενός καθαρά προσωπικού ύφους, στην υπηρεσία της τέχνης του σινεμά.
Γεννήθηκε στις 26 Ιουλίου 1928 στη Νέα Υόρκη σε εποχές δύσκολες. Ο απόηχος του οικονομικού κραχ και το πέρασμα από τον βωβό στον ομιλούντα κινηματογράφο σημάδεψαν τα παιδικά του χρόνια.
Στα τέλη της δεκαετίας του '40 εργάστηκε επιτυχημένα ως φωτογράφος για το περιοδικό Look. Αργότερα έκανε μια σειρά από ντοκυμαντέρ τα οποία και κατάφερε να πουλήσει: "Day of the Fight", "Flying Padre" (1951) και "The Seafarers" (1952). Mε τα χρήματα που μάζεψε χρηματοδότησε τις δύο πρώτες του ταινίες με υπόθεση: "Fear and Desire" (1953) και "Killer's Kiss" (1955). Παρά το χαμηλό κόστος των ταινιών αυτών και τον κάποιο ερασιτεχνισμό τους, το ταλέντο του Kubrick αρχίζει να διαφαίνεται.

Το "Κiller's Kiss" είναι ένα προχειροστημένο θρίλερ, με φόντο τη Νέα Υόρκη, που καταλήγει σε πυγμαχικό αγώνα μετά φόνου, σε κάποιο εργοστάσιο κουκλών μόδας. Θύμα είναι ένας μποξέρ που κορτάρει άγρια την όμορφη υπάλληλο και φονιάς είναι το αφεντικό της, για λόγους εκδίκησης. Παρουσιάζει κάποιο ενδιαφέρον διότι αναπαριστά θαυμάσια τον φτηνό και φανταχτερό κοινωνικό περίγυρο. Η ιδέα της ταινίας μέσα στην ταινία (Stranger's Kiss σε αντιδιαστολή με τον τίτλο της) καταλογίζεται στα θετικά της. Η αφήγηση όμως είναι αποπασματική και κερματίζει την ιστορία κάνοντάς την λιγότερο πιστευτή.
Δουλεύοντας με τον παραγωγό James B. Harris στην επόμενη ταινία του, κατάφερε να εξασφαλίσει επαγγελματικά standards και να κάνει το πρώτο του μεγάλο άλμα. Το φιλμ "The Killing" (1956) είναι μια ανεξάρτητη
παραγωγή, πράγμα σπάνιο για την εποχή, που τράβηξε τα βλέμματα των κριτικών. Θεωρείται ουσιατικά η αρχή της καριέρας του, ένα κλασσικό πρώιμο έργο, μετά τα δύο πρωτόλεια του '53 και του '55. Έχει καλοσχεδιασμένη πλοκή με θέμα μια ληστεία ηψηλών ταχυτήτων, βασισμένη στη νουβέλλα "Clean Break" του Lionel White. Διαθέτει ασυνήθιστη δομή, γρήγορο, κοφτό μοντάζ, ύφος νευρώδες και ερεθιστικό και κάποιες σκόρπιες διεισδυτικές ματιές στους χαρακτήρες. Προκαλεί αγωνία που κορυφώνεται με έξυπνο τρόπο.
Το επιτελείο των ηθοποιών αποτελείται από δεύτερα ονόματα, που κάνουν όμως περίεργα περάσματα τροφοδοτώντας έτσι το σασπένς της ταινίας Ο Sterling Hayden είναι εντυπωσιακός στο ρόλο του πρώην κατάδικου που σχεδιάζει τη ληστεία, με μία αδιόρατη μελαγχολία να τον συντροφεύει. Ο ψυχρός εκτελεστής Timothy Carey, το ντουέτο Elisha Cook, Jr. και Marie Windsor με τους θηριώδεις συζυγικούς καυγάδες του, ο Kola Kwarian ως σωματώδης σκακιστής και η κατεξοχήν υποτιμημένη Coleen Gray, συγκαταλέγονται στα θετικά. Αξιοπρόσεκτη φωτογραφία από τον Lucien Ballard. Βασικό μειονέκτημα η αστυνομικίστικη αφήγηση.

Με το "Paths of Glory" (1957) ο Kubrick επιβεβαιώνει ότι είναι ένας σπουδαίος σκηνοθέτης. Το έργο είναι διασκευή της νουβέλλας του Humphrey Cobb, που βασίζεται σε αληθινό γεγονός. Ο Kirk Douglas αγόρασε τα δικαιώματα του βιβλίου και προσέλαβε τον σχετικά άγνωστο Kubrick να το σκηνοθετήσει. Η εκτέλεση της παραγωγής έγινε και πάλι από την Harris-Kubrick Productions. Αυτό το αντιπολεμικό έπος είναι ένα δριμύ και εφυές κατηγορώ, ενάντια στις στρατιωτικές πρακτικές και τη μιλιταριστική ψυχολογία. Αποτελεί ακόμα, ένα μεγάλο μάθημα κινηματογράφου, καθώς ο Kubrick ανασυντάσει ό,τι έχει διδαχθεί για την σύνθεση εικόνων και την κίνηση της κάμερας. Έξοχα ερμηνευμένη και σκηνοθετημένη, χωρίς αμφιβολία ένα σπαρακτικό αριστούργημα.
Κατά τη διάρκεια του 1ου παγκοσμίου, ένας γάλλος στρατηγός (George Macready) στέλνει τους άντρες του σε μια αποστολή αυτοκτονίας, χωρίς καμιά απολύτως τύχη. Όταν αυτοί αποτυγχάνουν, διαλέγει τρεις στρατιώτες, τους δικάζει για δειλία και τους εκτελεί. Ένας άλλος στρατηγός, μια καρικατούρα (Adolphe Menjou), προορίζει τον πρώτο για αποδιοπομπαίο τράγο.
Το θέμα πραγματεύεται τις ταξικές δομές μέσα στο γαλλικό στρατό (και σε κάθε στρατό). Από τη μια, οι αριστοκράτες στρατηγοί που μένουν σ' έναν άνετο και ηλιόλουστο πύργο, κι απ' την άλλη οι προλετάριοι στρατιώτες που περιμένουν διαταγές στα λασπερά χαρακώματα. Παγιδευμένος ανάμεσά τους ο συνταγματάρχης Dax (Kirk Douglas), που υπομένει με τους άντρες και μεταφέρει ανίσχυρος τις άνωθεν εντολές. Όταν οι στρατιώτες αρνούνται να οδεύσουν προς τον βέβαιο θάνατο, τρεις απ' αυτούς δικάζονται για δειλία και ο συνταγματάρχης τους υπερασπίζεται.
Το θέμα από μόνο του είναι πολύ τολμηρό και οι υπαινιγμοί που εκτοξεύονται ήταν αρκετοί για να απαγορευτεί στη Γαλλία για αρκετά χρόνια. Ο ρυθμός της ταινίας είναι εντυπωσιακός και αναδεικνύει το ταμπεραμέντο του δημιουργού της. Χαρακτηρίζεται από μια ανηλεή προσπάθεια να καταδειθχεί η αδιαλλαξία του στρατιωτικού συστήματος. Ο Kubrick, που συνυπογράφει και το σενάριο, θα πρέπει να έχει ζήσει κάποιες τέτοιες καταστάσεις. Ειδικά τη σκηνή του καμπαρέ, όπου μια γερμανίδα κοπέλα (Susanne Christian, η μετέπειτα γυναίκα του) τραγουδα το "Soldier Boy" και οι στρατιώτες την συνοδεύουν, σαν χορός που θρηνεί.

Η επιτυχία του "Paths of Glory" οδήγησε στην μετέπειτα συνεργασία Kubrick-Douglas, στον Σπάρτακο (1960). Η παραγωγή του πρώτου κόστισε 900.000$, ενώ του δεύτερου έφτασε τα 10 με 12 εκατ. $. Με την ταινία του αυτή ο Kubrick αποδεικνύει ότι το ταλέντο και το Hollywood μπορούνε να κάνουνε χωριό, αν και το πείραμα αυτό θ' αργήσει πάρα πολύ να επαναληφθεί. Τα πάντα σ' αυτήν την υπερπαραγωγή είναι επικής κλίμακας: το θέμα ένα κλασικό επαναστατικό έπος, τα χρώματα τεχνικολόρ και πανάκριβα, η οθόνη σινεμασκόπ και η διάρκεια της 184 λεπτά αρχικά, και λίγο κάτω από τα 200 στην αποκαταστημένη της μορφή (1991).
Ο Kirk Douglas είναι φυσικά ο μυώδης αρχιεπαναστάτης σκλάβος που ηγείται της εξέγερσης των ομοίων του ενάντια στους Ρωμαίους. Κάποιες δραματουργικές αδυναμίες του υποσκελίζονται από την υπέροχη μoυσική του Alex North, τις συγκλονιστικές σκηνές μάχης, και τις απολαυστικές ερμηνείες του δολοπλόκου ανταγωνιστή Laurence Olivier, του συγκλιτικού Charles Laughton, της ωραίας χαμογελαστής σκλάβας Jean Simmons, και κυρίως του άπληστου εμπόρου σκλάβων Peter Ustinov, που έκλεψε την παράσταση και κέρδισε το oscar δεύτερου ανδρικού ρόλου.
Άλλα oscar που απέσπασε το φιλμ ήταν για την καλλιτεχνική διεύθυνση, τα κοστούμια και τη διεύθυνση φωτογραφίας του Russell Metty. Το σενάριο έγραψε ο Dalton Trumbo από τη νουβέλλα του Howard Fast. Στην περιβόητη σκηνή του μπάνιου του Olivier με τον Tony Curtis - που προστέθηκε αργότερα, ο Anthony Hopkins δανείζει τη φωνή του στον εκλειπόντα λόρδο.
Φυσικά τα πράγματα δεν είναι τόσο ρόδινα όσο περιγράφονται παραπάνω. Ιδού λοιπόν το παρασκήνιο. Η ταινία χρειάστηκε 2 χρόνια για να ολοκληρωθεί. Αρχικά τη σκηνοθεσία ανέλαβε ο Antony Mann που πρόλαβε μόνο να τραβήξει τις αρχικές σκηνές στη Λιβύη και στη σχολή μονομάχων. Ο εκτελεστής παραγωγής Kirk Douglas τον απομάκρυνε ώσπου να πει κίμινο και τον αντικατέστησε με τον "δικό" του Stanley. Ο Kubrick δεν έδειξε ιδιαίτερα ευτυχισμένος γιατί δεν είχε συμμετάσχει στο αρχικό σενάριο. Ωστόσο έκανε αρκετές επεμβάσεις κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων και το αποτέλεσμα σίγουρα φέρει και τη δική του σφραγίδα.
Η ερμηνεία που απέσπασε από τον Douglas έχει μια ένταση και είναι η καλύτερη δυνατή, αν και δεν συγκρίνεται με τα βρετανικά μεγαθήρια (Olivier, Ustinov, Simmons, Laughton). Ο Dalton Trumbo έγραψε το πρώτο του σενάριο μετά από δέκα χρόνια παραμονής στη μακαρθική μαύρη λίστα. Έτσι έμφανίστηκε κάπως φιλολογικός και συγκρατημένος (βλέπε κουμπωμένος), αποφεύγοντας τα λογίδρια περί ελευθερίας και άλλα συναφή. Η κάμερα του Kubrick ανακλά την ίδια αυτοσυγκράτηση αποφεύγοντας τα προφανή. Η σκηνή της μάχης, τραβηγμένη με ισχυρό κοντράστ, έγινε άκρως θεαματική χάρις στη συμβολή 8,000 ισπανών στρατιωτών που πύκνωσαν τις τάξεις των μονομάχων και του ρωμαϊκού στρατού.
Αφού απέδειξε την αξία του και στο Hollywood, ο Kubrick άφησε την Αμερική και πήγε στην Αγγλία στα 1961. Μένει και εργάζεται εκεί, έχοντας κάνει μόνο επτά ταινίες σε 30 χρόνια, Κάθε μια τους είναι προσεκτικά μελετημένη και φτιαγμένη ώστε να διαφέρει τελείως από τις άλλες.

Πρώτη σέρνει το χορό η Lolita (1962), διασκευασμένη από την ομώνυμη αιρετική και αμφιλεγόμενη νουβέλλα του Vladimir Nabokov. Πραγματεύεται τον έρωτα ενός μεσήλικα καθηγητή για ένα δωδεκάχρονο κορίτσι. Οι λογοκριτές του σεναρίου έδειξαν απαράμιλλο ζήλο, αποτρέποντας την εξερεύνηση της ιστορίας ως και την τελευταία γαργαλιστική της λεπτομέρεια (μέχρι που πρόσθεσαν και δύο χρόνια στην ηλικία της ηρωίδας). Παρόλ' αυτά το φιλμ παραμένει ακόμη και σήμερα μια άγρια, απολαυστική, ψυχαγωγική κωμωδία, ένα έξοχο δείγμα κιουμπρικής γραφής με δύο κόψεις.
Η πρόωρη σεξουαλικότητα της Λολίτας (Sue Lyon) μπλέκει στα δίχτυα της τον φλεγματικό καθηγητή (James Mason). Στο άλλο άκρο βρίσκεται μια μητέρα ψευτοκουλτουριάρα και σεξουαλικά πεινασμένη (Shelley Winters), ενώ ο παράξενος, πορνόμυαλος Clare Quilty (Peter Sellers) προσδίδει στο περίεργο αυτό ρομάντζο ανατρεπτικές διαστάσεις, οδηγώντάς το σε μια δραματική κορύφωση.
Η κάμερα, που κινηματογραφεί με ρεαλισμό, και η σκληρή ασπρόμαυρη φωτογραφία, βοηθούν τον σκηνοθέτη να αποδώσει τέλεια την ατμόσφαιρα της ημιαστικής μεταπολεμικής κοινωνίας και τα ήθη μιας εξωτερικά πουριτανικής κωμόπολης. Το ιδιοφυές μοντάζ, (αρχή του τέλους, τεράστιο flash back - παρένθεση, και τέλος του τέλους), ανεβάζει την αγωνία και επιτείνει μια διάχυτη ειρωνεία.
Το δίπολο James Mason - Peter Sellers (σε πολύ μεγάλη φόρμα) ακροβατεί υπέροχα από την πρώτη κωμικοτραγική σκηνή, με τον δεύτερο να λειτουργεί ως το alter ego του πρώτου, οδηγώντας τον σε μια βέβαιη παράνοια. Οι δε μιμήσεις του Sellers είναι ανεπανάληπτες και αγγίζουν τα όρια του μπουρλέσκ. Οι τίτλοι του τέλους που θέλουν τον Mason να πεθαίνει από καρδιά στη φυλακή είναι καθαρά λογοκριτική παρέμβαση, αλλά δεν μειώνουν το αποτέλεσμα.

Η ειρωνική ματιά του μεγεθύνεται και αποκτά υπερκοσμικές διαστάσεις στην επόμενη ταινία του, "Dr. Strangelove, or How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb" (1964), μια γελοιογραφική σατιρική κωμωδία. Κατά μια ειρωνική συγκυρία η παραγωγή επρόκειτο να είναι ένα θρίλλερ για το επερχόμενο πυρηνικό ολοκαύτωμα, όμως κατέληξε σε εφιαλτική κωμωδία. Το μαύρο του χιούμορ και το σκοτεινό καγχαστικό του γέλιο πάνω στην επίμονη προσπάθεια του ανθρώπου να καταστρέψει τον εαυτό του, έδωσαν στον Kubrick τη φήμη ψυχρού και απάνθρωπου όντος, φήμη που τον ακολουθεί ακόμη και σήμερα.
Ενόσω ο πρόεδρος των ΗΠΑ προσπαθεί να τά 'χει καλά και με τους Ρώσους και με το στρατιωτικό του επιτελείο, ένας φανατικός στρατηγός εξαπολύει ατομικές βόμβες προς την Σοβιετική Ένωση. Η συνταγή τα έχει όλα: ψυχροπολεμικές τακτικές, πολιτικά και στρατιωτικά ανδρίκελα, πατριώτες και απάτριδες, που ανακατεύονται έξοχα σ' αυτή τη μαύρη κωμωδία για το μαύρο μας το χάλι.
Ο Peter Sellers τα κάνει όλα: είναι πρόεδρος των ΗΠΑ, βρετανός λοχαγός, αλλά και ο μανιακός εφευρέτης της βόμβας, ο δόκτωρ Strangelove (=παράξενη αγάπη). Η σκηνή όπου ο πρόεδρος τηλεφωνεί στον Ρώσο ομόλογό του περνάει στο ανθολόγιο του παγκόσμιου σινεμά. Η πάλη του παρανοϊκού επιστήμονα με το χέρι-παρελθόν του (που έχει δική του "φωνή" και χαιρετάει χιτλερικά) είναι απολαυστική μέχρι τελικής πτώσεως. Οι Slim Pickens, George C. Scott, Sterling Hayden, Keenan Wynn και James Earl Jones τον πλαισιώνουν επάξια.
Ο Kubrick ισορροπεί έξοχα μεταξύ σοβαρού και αστείου. Η εφευρετικότητά του φαίνεται ιδιαίτερα στις "ανεξάρτητες" τεχνικές που χρησιμοποιεί, και στο διαρκώς επιταχυνόμενο μοντάζ (κάποιοι μάλλον θα βρουν ομοιότητες με το 1941 του Spielberg). Ιδιαίτερα βοηθήθηκε από τα εκπληκτικά σκηνικά του Ken Adam. Μέσα στο βομβαρδιστικό κινηματογραφεί ο ίδιος με μια κάμερα χειρός και φυσικό κλειστοφοβικό φωτισμό, πλησιάζοντας στο σινεμά-verite. Το περίφημο war-room είναι επίτηδες μεγεθυμένο για να ανακλά την σπουδαιότητα των αποφάσεων που παίρνονται εκεί. Υπάρχουν διάσπαρτα σεξουαλικά υπονοούμενα που αναφέρονται στον φαλλοκρατικό μιλιταρισμό και στις φαντασιώσεις των επιβητόρων της στρατιωτικής εξουσίας.
Η ταινία παραμένει επίκαιρη ακόμη και σήμερα. Πρώτον γιατί ο πόλεμος είναι πάντα μια σοβαρή υπόθεση σε χέρια ηλίθιων. Δεύτερον, διότι, αν και έχει πια διαλυθεί η άλλοτε κραταιά Σοβιετική Ομοσπονδία, εντούτοις τα πυρηνικά παραμένουν και κοιμούνται ήσυχα κάτω από τα πόδια μας. Και τρίτον και κυριότερον, γιατί μας προϊδεάζει με τρόπο προφητικό για τις αναπάντεχες συνέπειες που θα έχει η εμπιστοσύνη του πεπρωμένου της ανθρωπότητας στις μηχανές, κάτι που γίνεται περισσότερο έντονο στην επόμενη δουλειά του.
Stanley Kubrick No2