Stanley Kubrick - No 2

Stanley Kubrick No1

2001 A space odyssey2 Η μεγάλες επιτυχίες των τριών τελευταίων ταινιών του, έδωσαν στον Kubrick την ελευθερία να επιλέγει τα θέματά του και, ακόμη περισσότερο, να ελέγχει απόλυτα όλη τη διαδικασία μέχρι την έξοδο στην σκοτεινη αίθουσα, πράγμα πολύ σπάνιο για οποιονδήποτε δημιουργό.
Ο πρώτος καρπός αυτής της απόλυτης ελευθερίας ήταν το έπος επιστημονικής φαντασίας "2001: A Space Odyssey" (1968), ένα κλασσικό αριστούργημα που χρειάστηκε 5 χρόνια για να γίνει, ο ακρογωνιαίος λίθος όλων των μετέπειτα ταινιών του είδους. Το φίλμ αυτό επανακαθόρισε τα όρια του σινεμά δημιουργώντας νέα οπτικά πρότυπα, τις φιλμικές μεταφορές και την τεχνολογία των ειδικών εφφέ, που αποτέλεσαν τη βάση μιας ολόκληρης κινηματογραφικής σχολής. Οπτικά υπνωτική, περιγραφικά τολμηρή και ελλειπτική (μικροί διάλογοι, χωρίς τελική επεξήγηση, αιώνια χρονικά πλαίσια), η "Οδύσσεια" έδωσε στον Kubrick την αίγλη του cult ήρωα. Παρά τα αντιφατικά σχόλια της πρώτης προβολής, αποδείχτηκε ότι υπήρξε περισσότερο επιδραστική στους διαδόχους από οποιοδήποτε άλλο φιλμ της τελευταίας τριακονταετίας. (Η τελική σεκάνς του πρώτου Blade Runner, ενός διαστημοπλοίου που χάνεται στον ορίζοντα, είναι αμοντάριστο κομμάτι του 2001).
Μια ταινία σταθμός με θέμα πάντα επίκαιρο: τα διαστημικά ταξίδια είναι πια γεγονός. Η συνάντηση με την Υπέρτατη Δύναμη και η δίνη του χρόνου όπου ο κύκλος της ζωής είναι μια ανάσα. Η αναμέτρηση του ανθρώπου με τη μηχανή που ο ίδιος κατασκεύασε, σε μια αξέχαστη διαστημική διαδρομή, έλεγχόμενη από τον υπερυπολογιστή HAL. Μια οπτική γιορτή, μια πανδαισία φωτός και απόλυτου σκοταδιού.
Ως θέαμα παραμένει αξεπέραστο. Ως ιστορία παραμένει τόσο σκοτεινή και αξεδιάλυτη, όσο κι ο αινιγματικός μονόλιθος, το σημείο αναφοράς της. Ο Kubrick ενθουσιάστηκε με τη σύγχυση που προκάλεσε, και δήλωσε ότι εσκεμμένα αφήνει αναπάντητα τα ερωτήματα για να κεντρίσει την περιέργεια των θεατών. Η αναγέννηση του ήρωα σηματοδοτεί το επόμενο βήμα της ανθρωπότητας αλλά παραμένει ένα ανοικτό θέμα προς συζήτηση. Η νέα φιλμική γλώσσα επικοινωνίας που εισηγείται παραμένει ένας γρίφος που πρέπει να αποκρυπτογραφηθεί.
Η αρχική χρηματοδότηση του σεναρίου, που έγραψε ο Arthur Clarke με τον Kubrick, ήταν 6 εκατομμύρια δολάρια. Τελικά τα ειδικά οπτικά εφφέ (που κέρδισαν επάξια το ειδικά καθιερωμένο oscar) ανέβασαν ο κόστος στα 10.5 εκατομμύρια. Η μουσική της ταινίας είναι κλασική, προσεκτικά επιλεγμένη και ζευγαρώνει άψογα με την εικόνα. Ποιος δε θυμάται το μνημειώδες "Also Sprach Zarathustra" του Richard Strauss, που κατάφερε να μπει στα σαράντα πρώτα της Αμερικής. Αλλά και το "Γαλάζιο Δούναβη" του Johann Strauss, τη σουίτα του Aram Khatchaturian και άλλα πολλά, όλα υποδειγματικά εκτελεσμένα από τις μεγαλύτερες ορχήστρες και μαέστρους του είδους.

Viddy well, little brother. Viddy well. Εδραιώνοντας την εικόνα του αντισυμβατικού δημιουργού, ο Kubrick έφτιαξε άλλον ένα φουτουριστικό εφιάλτη. To "Κουρδιστό Πορτοκάλι" (A Clockwork Orange - 1971), διασκευάστηκε από τη νουβέλλα του Anthony Burgess και αναφέρεται σε έναν βίαιο, αμοραλιστή πανκ, του οποίου την ατίθαση συμπεριφορά αναλαμβάνει να αναμορφώσει η πολιτεία με ανορθόδοξο και σατανικό τρόπο. H κάμερα του Kubrick κινείται με ασυναγώνιστη τόλμη και η ριζοσπαστική της ματιά δεν έχει όμοιά της πουθενά στη γη.
Η υπόθεση του έργου συμβαίνει στο πολύ κοντινό μέλλον. O Alex (Malcolm McDowell), είναι αρχηγός μιας συμμορίας πανκς που επιδίδεται σε ξυλοδαρμούς, βιασμούς, ληστείες και άλλες παρόμοιες πράξεις. Όταν δεν έχουν τι να κάνουν δέρνονται μεταξύ τους. Οι "φίλοι" του τον εγκαταλείπουν δαρμένο στα χέρια της αστυνομίας. Αυτός, για να γλυτώσει τη φυλακή, δέχεται να συμμετάσχει σε ένα πρότυπο πρόγραμμα αναμόρφωσης: μια πρωτότυπη πλύση εγκεφάλου με Μπετόβεν. Το αποτέλεσμα οδηγεί τον ήρωα στο άλλο άκρο. Γίνεται ένα αξιολύπητο άβουλο ον, έρμαιο της εκδίκησης των θυμάτων του και των παλιών του συντρόφων που εν τω μεταξύ έχουν γίνει αστυνομικοί. (Οι ψαγμένοι πρέπει να θυμιθούν το ID του Terence Davis). Η επιστροφή του στη φυλακή και η απόδοσή του στην κοινωνία, τον επαναφέρουν στην αρχική του κατάσταση.
Οι σοκαριστικές σκηνές βίας έκαναν την ταινία ακατάλληλη δια ανηλίκους. Ο εφιάλτης του ψυχαναγκασμού καθηλώνει το θεατή και το τέλος είναι μια γροθιά στο στομάχι που δύσκολα ξεχνιέται. Η ερμηνεία του McDowell αποτελεί το κλειδί της επιτυχίας. Είναι απόλυτα πειστικός και φυσικός. Ντεμπουτάρουν επίσης δύο καλοί συνεργάτες του Kubrick: ο Steven Berkoff σε ένα μικρό ρόλο και η Milena Canonero στα κοστούμια.

Ο "Barry Lyndon" (1975) ήταν μια φιλόδοξη προσπάθεια να εφαρμόσει νέες τεχνικές πάνω σ΄ ένα αφηγηματικό μοτίβο εποχής. Ο Kubrick, που υπογράφει και πάλι το σενάριο, ξόδεψε όλο του το τεχνικό δυναμικό και την εμπειρία στην αναπαράσταση της οπτικής και των ρητορικών σχημάτων της νουβέλλας του Thackeray, όπως ακριβώς είχε κάνει στα δύο προηγούμενα φιλμς όπου έπρεπε να εφεύρει ένα νέο μέλλον.
Ο ήρωας του Thackeray (τον υποδύεται πειστικότατα ο Ryan O'Neal) είναι ένας Ιρλανδός τυχοδιώκτης-δανδής, που χρησιμοποιεί τη βρετανική υποκρισία για ν' αποκτήσει πλούτο και κοινωνική θέση. Οι περιπέτειές του μας παρουσιάζονται από κάποιον αφηγήτη που μας λέει τι πρόκειται να δούμε αμέσως μετά. Παρά τα 183 λεπτά της ταινίας, το στυλ της αφήγησης είναι ξεκούραστο και ανάλαφρο, ενώ η ιστορία ρέπει προς την ρομαντική αισθηματική παρωδία χωρίς να κουράζει. Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί "ταινία του καναπέ", αν και ο όρος είναι σήμερα αρκετά παρεξηγημένος.
Οι εικόνες του Kubrick έχουν μια εύθραυστη λεπτότητα και θυμίζουν την παράξενη, παγερή τεχνοτροπία των Εγγλέζων ζωγράφων του 18ου αιώνα. Είναι η πεμπτουσία της ταινίας, αριστουργηματικές, έξοχες ως την τελευταία λεπτομέρεια (οscar φωτογραφίας στον John Alcott). Επενδύονται υπέροχα με τη μουσική της εποχής (oscar διασκευής στον Leonard Rosenman), όπως οι ηθοποιοί ντύνονται κομψότατα απο τη Milena Canonero που κέρδισε κι αυτή το πρώτο της χρυσό αγαλματίδιο. Φυσικά oscar κέρδισε και ο καλλιτεχνικός διευθυντής για το άψογο εικαστικό αποτέλεσμα. Το λαμπρό επιτελείο συμπληρώνουν οι Marisa Berenson, Patrick Magee, Hardy Kruger και Steven Berkoff.
Η επόμενη διασκευή του Kubrick ήταν "Η Λάμψη" (The Shining, 1980) και βασίστηκε στο ομώνυμο διήγημα τρόμου του μαιτρ του είδους Stephen King. Ενώ η νουβέλλα του King διαθέτει μαύρο χιούμορ και είναι διασκεδαστικά τρομακτική, η ταινία του Kubrick είναι γοτθική, σκοτεινή και νοσηρή, στοχεύοντας κατευθείαν στους απωθημένους παιδικούς φόβους των θεατών.

The shining Ο ήρωας (Jack Nicholson), συγγραφέας και ο ίδιος, αναλαμβάνει τη χειμερινή φύλαξη ενός χιονοσκεπούς στοιχειωμένου ξενοδοχείου στο Colorado, με την ιδέα ότι θα βρει ησυχία για να αφοσιωθεί στο γράψιμο. Μαζί του οδηγεί στην εξορία τη γυναίκα του (Shelley Duvall) και το πεντάχρονο αγόρι τους (Danny Lloyd). Το αγόρι έχει την έμμονη ιδέα πως ο πατέρας του θέλει να κάνει κακό στη μητέρα του και σ' αυτόν. Και πράγματι αυτός παραφρονεί και αρχίζει να πραγματοποιεί τους φόβους του γιού του.
Μετά από μια εντυπωσιακή "φυσιολογική" εισαγωγή, αρχίζει η κλειστοφοβική κάθοδος του ήρωα στο λαβύρινθο της παράνοιας, απ' όπου δε θα βγει ποτέ πια λογικός. Οι χαρακτήρες της ταινίας δεν ενδιαφέρουν τον δημιουργό ως άτομα, αλλά χρησιμοποιούνται σαν αρχέτυπα στην κατάδειξη της διαχρονικότητας του κακού. Γιατί ο άνθρωπος ήταν δολοφόνος ανέκαθεν. Γιατί το αρχέγονο κακό προηγήθηκε της λογικής, η οποία και υποχωρεί σε κάθε ξαφνική του επίσκεψη μέσα μας.
Η ερμηνεία του Nicholson θεωρείται πλέον κλασσική (μαζί με τη Φωλιά Του Κούκου του Μίλος Φόρμαν) και ξεπερνάει σε ένταση το χαρακτήρα του βιβλίου. Η Shelley Duvall εμφανίζεται όλο και πιο δυνατή καθώς ο φόβος την μετατρέπει σε φιγούρα του Μοντιλιάνι.

Ακολουθεί το "Full Metal Jacket" (1987), μια ιστορία με θέμα το Vietnam, από το βιβλίο του Gustav Hasford "The Short Timers". Ένα θέμα χιλιοειπομένο και χιλιοειδομένο που θα καταδείξει για άλλη μια φορά τη δυναμική και το όραμα του σκηνοθέτη, που είναι η απομυθοποίηση και το ξεγύμνωμα του ανθρώπου. Το έργο χωρίζεται σε δύο μέρη. Στο πρώτο - και πιο δυνατό - βλέπουμε την εκπαίδευση των πεζοναυτών στη νήσο Parris, ενώ το δεύτερο είναι πιο κοινότυπο και αφορά τον πόλεμο, βλέπουμε σκηνές πολεμικής βίας και απανθρωπιάς. Παρά την ανισομέρειά της, η ταινία είναι καλοστημένη και καλοφτιαγμένη.
Ωστόσο, σε μια προσεκτικότερη ματιά μπορούμε να διακρίνουμε πολλές μικρές μεμονομένες ιστορίες. Καθεμιά τους ανοίγει ένα πέρασμα, το οποίο όμως τις περισσότερες φορές δεν οδηγεί πουθενά. Μοιάζει ακόμα να εξαντλεί τις καλές ερμηνείες στο πρώτο μισό, με αποτέλεσμα στο δεύτερο μέρος οι χαρακτήρες να είναι αδιάφοροι. Ο θεατής παρακολουθεί αμήχανος περιμένοντας (ως συνήθως με τις ταινίες του Kubrick) αυτό το κάτι άλλο, που όμως δεν έρχεται ποτέ. Η μουσική πολυμορφία βοηθάει ακόμη περισσότερο στο τεμαχισμό του σεναρίου (υποψηφιότητα oscar).
Μετά απ' όλ' αυτά αποτραβιέται στο καβούκι του και περιμένει την κατάλληλη ευκαιρία για το επομενο χτύπημα. Βλέποντας το "Jurrasic Park" του Spielberg, δήλωσε πως είναι καιρός να επιστρέψει στο Hollywood γιατί τώρα είναι πλέον εφικτή η πραγμάτωση του μεγαλεπίβολου σχεδίου του, με τον προσωρινό(;) τίτλο "A.I." (artificial intelligence). Οι παραγωγοί του προσφέρουν γη και ύδωρ και τον εξουσιοδοτούν εν λευκώ με ανοικτό προϋπολογισμό. Ακούγεται κι άλλο μεγαλεπίβολο σχέδιο με τίτλο "Aryan Papers", καθώς και κάτι ακόμα πιο παλαβό για τον Ναπολέοντα.

Tα σχέδια εγκαταλείπονται προσωρινά για ένα άλλο, λιγότερο ακριβό, από μια νουβέλα του Arthur Schnitzler, που τον απασχολούσε από την δεκαετία του '70. Κι έτσι έχουμε ένα ερωτικό θρίλερ με "Μάτια ερμητικά κλειστά" (Eyes Wide Shut, 1999) που καταδυναστεύει τους ήρωές του, φιλμικά και εξωφιλμικά. Tom Cruise και Nicole Kidman πετάνε απ' την χαρά τους που τους επέλεξε ο μαιτρ. Δυστυχώς όμως υπολείπονται των ρόλων τους. Δεν έχουν και δεν αποδίδουν το "κάτι" των κιουμπρικών χαρακτήρων.
Harvey Keitel και Jennifer Jason Leigh μένουν εκτός, γιατί δεν έχουν χρόνο για κάποια συμπληρωματικά γυρίσματα, ένα εξάμηνο μετά το τέλος των κανονικών. Αντικαθίστανται σούμπιτοι από τους Sydney Pollack και Marie Richardson. Kι εδώ έχουμε ήρωες αποστειρωμένους, χειρουργικές επεμβάσεις, ανατομίες και βιοψίες. "Ένα καταπιεστικό ψυχο-ερωτικό ταξίδι. Ένας στοιχειωμένος ονειρότοπος". Αλλά το θέμα μ' άφησε παγερά αδιάφορο. Στριφογυρνούσα στην θέση μου από αμηχανία και τα μάτια μου, ερμητικά ανοιχτά, απέφευγαν το "πανί". Η ανακούφιση που ένοιωσα όταν τελείωσε το "μαρτύριό" μου, είναι απερίγραπτη.
Λίγο μετά την ολοκλήρωση του μοντάζ των "ματιών" και τελείως ξαφνικά, ο Stanley αποδημεί εις κύριον (7 Μαρτίου 1999). Η ταινία κυκλοφορεί Ιούλιο του 2000, οπότε δεν είναι απολύτως βέβαιο αν είχε προλάβει να βάλει την τελική υπογραφή του. Ένα χρόνο μετά ανακοινώνεται ένα ντοκιμαντέρ με θέμα τον ίδιο σε συνεργασία με την οικογένειά του. Ο Spielberg δε, φέρεται αποφασισμένος να αναλάβει να φέρει σε πέρας το "Α.Ι.", γράφοντας ο ίδιος το σενάριο από τις σημειώσεις του εκλιπόντος.
Ο Kubrick θα μπορούσε άνετα να χαρακτηριστεί ένας Ευρυπίδης του σύγχρονου σινεμά. Θα μπορούσε, ελαφρά τη καρδία, να κατηγορηθεί ως μισάνθρωπος, όπως ο αρχαίος τραγικός φορτώθηκε τη ρετσινιά του μισογύνη. Κι αυτό γιατί σε κάθε του σκηνοθετική δουλειά αφαιρεί τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά από τους ανθρώπους-ήρωές του. Επιχειρεί την απομυθοποίηση και αποξένωση των ηρώων. Οι χαρακτήρες του αποβάλλουν, είτε σταδιακά είτε απότομα, όλα τα ανθρώπινα στοιχεία τους και ότι τους μένει είναι ο κύριος Hyde μέσα τους, τα ζωώδη τους ένστικτα, η πανουργία και η απόλυτη κακία.
Όμως και οι δυό τραγικοί έδρασαν και δρουν σε εποχές κατάπτωσης και παρακμής, αποτέλεσαν και αποτελούν διορατικά πνεύματα, είδαν και βλέπουν μακρύτερα σ' έναν κόσμο όχι σημερινό, μα ταυτόχρονα κοντινό και μακρυνό για μας τους υπόλοιπους.