Steven Soderbergh : from Yes to Traffic

Γεννημένος μόλις το 1963, μεγάλωσε στο Μπατόν Ρουζ και φοίτησε αρχικά στο κολέγιο του πανεπιστημίου της Λουϊζιάνα, στο οποίο ήταν καθηγητής ο πατέρας του. Όντας κολεγιόπαις, έκανε τα πρώτα κινηματογραφικά βήματα, γυρίζοντας μικρού μήκους σε σούπερ-8 με δανεικό εξοπλισμό από τους φοιτητές του κινηματογραφικού τμήματος. Παράλληλα παρακολουθούσε το τμήμα κινουμένων σχεδίων της σχολής. Από αυτή την περίοδο ξεχωρίζει το φιλμάκι "Janitor", που έκανε σε ηλικία 15 χρονών. Φεύγει προσωρινά για το Χόλιγουντ προς άγρα εμπειριών, όπου εργάζεται για μικρό διάστημα ως μοντέρ. Σύντομα επιστρέφει στην γενέτειρα για να συνεχίσει τις σπουδές του στο πανεπιστήμιο. Εξακολουθεί να γράφει σενάρια και περνάει στα 16mm.
Κάνει ένα μικρό ντοκιμαντέρ για τους Yes και αυτοί του αναθέτουν να βιντεοσκοπήσει την περιοδεία τους. Αποτέλεσμα είναι το γνωστό "9012 Live" tour video που τον φέρνει υποψήφιο για Grammy (στα 1986). Ακολουθεί το μικρού μήκους "Winston", μια σπουδή στα σεξουαλικά παιχνίδια των ανδρών, που θα αποτελέσει πιλοτικό υλικό για την πρώτη μεγάλη ταινία του "Σεξ, ψέματα και βιντεοταινίες" (Sex, lies and videotape, 1989). Το σενάριο ολοκληρώθηκε σε οκτώ μέρες, γυρίστηκε στο Μπατόν Ρουζ και στοίχισε ελάχιστα χρήματα. Βασικό ατού της ταινίας είναι οι πρωταγωνιστές της: η αστραφτερή και μελαγχολική Άντι Μακ Ντάουελ, ο κατεργάρης σύζυγος Πήτερ Γκάλαχερ, η τσαχπίνα αντροχωρίστρα Λώρα Σαν Τζιάκομο (που κάνει το ντεμπούτο της) και ο ματάκιας ανατροπέας του παιχνιδιού Τζέημς Σπέηντερ.

Η υπόθεση εξελίσσεται κυρίως σε κλειστούς χώρους, εμπεριέχει ερωτικές δολοπλοκίες και μηχανορραφίες, αρκετό σασπένς και χιούμορ. Η καταλυτική παρουσία του Τζέημς Σπέηντερ έρχεται ν' αλλάξει την χημική ισορροπία και να ανανεώσει τους κανόνες του παιχνιδιού. Το ερωτικό παιχνίδι είναι καθαρά εγκεφαλικό, γι' αυτό και περισσότερο τολμηρό, αφού υπαινίσσεται συνεχώς, κινούμενο στα όρια των αισθήσεων, των οποίων τα ερεθίσματα καταλήγουν και κατακλύζουν τα κύτταρα του μυαλού. Η οικονομία του μέσου και η ευρηματική χρήση του βίντεο, η ηδονοβλεπτική ματιά και το κλειστοφοβικό του κλίμα, τον καταξιώνουν αμέσως. To φιλμ κάνει πρεμιέρα στο ανεξάρτητο φεστιβάλ του Sundance και μετά πάει στις Κάννες, όπου κερδίζει τον χρυσό φοίνικα και το βραβείο ερμηνείας για τον Σπέηντερ. Είναι μόλις 26 ετών.
Αφού κατάφερε να βάλει το ανεξάρτητο αμερικανικό σινεμά σε τροχιά, o Σόντερμπεργκ ταξιδεύει στην μακρινή (του) Πράγα και σκηνοθετεί ένα μαυρόασπρο γοτθικό μελόδραμα με τίτλο "Κάφκα" (Kafka, 1991). Μας μεταφέρει στα 1919 και μας βουλιάζει στις ομίχλες και τα στενά σοκάκια της πόλης και της γειτονιάς του μεγάλου άρχοντα του αλλόκοτου. Ο Τζέρεμι Άιρονς υποδύεται τον πρίγκιπα της παράνοιας και παραπαίει ανάμεσα στην πραγματικότητα και τις φανταστικές του ιστορίες. Οι χαρακτήρες που φαντασιώνεται, ζωντανεύουν και κυριεύουν ενίοτε τον πραγματικό κόσμο, μεταβάλλοντάς τον σ' ένα εξπρεσιονιστικό μωσαϊκό. Η φιγούρα του μοιάζει εξώκοσμη, σαν ψάρι έξω απ' το νερό, που βυθίζεται στις υπαρξιακές του ανησυχίες και παλινδρομεί στα όρια της σκέψης του.

Ο εγγλέζος ηθοποιός πλαισιώνεται από ένα σπουδαίο ευρωπαϊκό καστ: Τερέζα Ράσελ, Τζερόμ Κράμπε, Ίαν Χολμ, Άλεκ Γκίνες και Άρμιν Μίλερ-Σταλ. Τα σκηνικά και η φωτογραφία παραπέμπουν στα αριστουργήματα του Όρσον Ουέλς (Η δίκη, Ο τρίτος άνθρωπος), ενώ γίνονται αρκετά περάσματα απ' όλα τα μικρά και μεγάλα διηγήματα του παράξενου συγγραφέα. Η ιδέα ότι κάποιος μπορεί να δει την αλήθεια πέρα από τα τείχη ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος είναι απόλυτα καφκική. Η τρέλα είναι τότε, η μόνη λογική κατάληξη. Η ταινία προκάλεσε ανάμεικτες αντιδράσεις, αλλά οι φίλοι του είδους και του ιδιόρρυθμου μαιτρ θα πρέπει οπωσδήποτε να την δουν. Σίγουρα είναι ένα "ευρωπαϊκό" εγκεφαλικό φιλμ που αφήνει αμήχανους τους ξενέρωτους αμερικανόπαιδες. Σπουδαία στιγμή η σκηνή όπου ανεβαίνει σκάλες κάτω από θόλους στους οποίους προβάλλεται το εσωτερικό του εγκεφάλου.
Ξανά επιστροφή στη βάση, όπου καταπιάνεται με ένα αμερικάνικο δράμα (The king of the hill, 1993), βασισμένο στα απομνημονεύματα του δημοσιογράφου Χότσνερ, τοποθετημένο στα δύσκολα χρόνια που ακολούθησαν το κραχ του '29. Ένα δωδεκάχρονο αγόρι πρέπει να μεγαλώσει γρήγορα για να επιβιώσει σ' ένα κόσμο δύσκολο, μακριά από την άρρωστη μητέρα του και τον πλανόδιο πωλητή πατέρα του (Τζερόμ Κράμπε). Το θέμα, όπως αντιλαμβάνεστε, δεν έχει καμιά σχέση με τα προηγούμενα, θεωρείται αρκετά χολιγουντιανό, προβλέψιμο και στερούμενο πρωτοτυπίας. Παρόλο που ξεφεύγει από την πεπατημένη δεν καταφέρνει να συγκριθεί με τα δύο πρώτα του έργα.
Επόμενη κίνηση είναι ένα μετα-νουάρ ρημέηκ (The underneath, 1995) του κλασικού "Criss Cross" (1949) του Ρόμπερτ Σιόντμακ, που μάλλον περνάει απαρατήρητο. Το ίδιο πάνω-κάτω συμβαίνει και με τις δύο παρεπόμενες κωμωδίες. Πρώτα η "Schizopolis" (1996) όπου πρωταγωνιστεί ο ίδιος με την τότε γυναίκα του Μπέτσι Μπράντλεϊ. Και καπάκι την ίδια χρονιά το "Gray's anatomy", ένας κινηματογραφημένος μονόλογος του Σπάλντινγκ Γκρέι που βγάζει τα εσώψυχά του. Στα 1998 επανακάμπτει κάνοντας το "Out of sight" μια εισπρακτική επιτυχία που αρέσει και στους κριτικούς. Κατορθώνει να αποδώσει πιστά το κλίμα της νουβέλας του Έλμορ Λέοναρντ και πετυχαίνει μια σπάνια χημική ισορροπία ανάμεσα στο πρωταγωνιστικό δίδυμο Τζωρτζ Κλούνεϊ και Τζένιφερ Λόπεζ. Γύρω τους περιστρέφονται σπουδαίοι ρόλοι, παιγμένοι από τους Ντένις Φαρίνα, Κάθριν Κηνίαρ, Λουίς Γκουσμάν, Βινγκ Ρέιμς και Στηβ Ζαν.

Τον επόμενο χρόνο επιστρέφει πάλι στην Ευρώπη, εμμέσως πλην σαφώς. "Ο Εγγλέζος" (The Limey, 1999) επαναφέρει στο προσκήνιο τον σπουδαίο λονδρέζο γαλανομάτη Τέρενς Σταμπ, που το γιορτάζει δίνοντας ένα ρεσιτάλ ερμηνείας και κόκνεϊ σλανγκ προφοράς. Υποδύεται έναν σκληροτράχηλο κακοποιό που όταν αποφυλακίζεται, έρχεται στην Αμερική για να πάρει το νόμο στα χέρια του και να εξιχνιάσει τον τραγικό θάνατο της μοναχοκόρης του. Η άκρη του νήματος είναι ένα μεξικάνος (Λουίς Γκουσμάν) και η δασκάλα της μικρής (Λέσλι Αν Γουώρεν). Ως υπεύθυνος και υπόλογος φέρεται ένας μουσικός παραγωγός της χρυσής δεκαετίας του '60 (Πήτερ Φόντα). Η ιστορία είναι κατακερματισμένη και αποσπασματική, όπου ανάμεσα στο σήμερα και το τώρα παρεμβάλλονται αριστοτεχνικά οι αναμνήσεις του Εγγλέζου.
Εδώ ο Σόντερμπεργκ χρησιμοποιεί με άψογο τρόπο ασπρόμαυρο υλικό από το "Poor cow" του Κεν Λόουτς, όπου εμφανίζεται ο Σταμπ στα νιάτα του, κάνοντας ταυτόχρονα ένα κινηματογραφοφιλικό πέρασμα στο έργο του μεγάλου πιονιέρου του φρη-σίνεμα. Το οπτικό αυτό πισωγύρισμα δένει απόλυτα με την αινιγματική φυσιογνωμία του ήρωα και υπαγορεύει μια έντονη νουάρ αισθητική που εμποτίζει και τα έγχρωμα κομμάτια του παζλ. Ο Πήτερ Φόντα στο λιγοστό της εμφάνισής του συναγωνίζεται αντάξια τον κολοσσιαίο Τέρενς, κατορθώνοντας να αποδώσει την εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στον κραταιό παραγωγό και τον έκπτωτο χρεοκοπημένο νοσταλγό της εποχής του "Ξένοιαστου καβαλάρη". Και οι δύο περιβάλλονται από σπουδαίους καρατερίστες, που ζωντανεύουν και κορυφώνουν ακόμα περισσότερο το αποτέλεσμα.

Στην αυγή του 2000, ο Σόντερμπεργκ αφήνει πάλι το χαμηλό προφίλ και μας παρουσιάζει την Τζούλια Ρόμπερτς, υποψήφια για όσκαρ, ως "Erin Brockovich". Είναι η πραγματική ιστορία μιας γραμματέως που ξεσκεπάζει ένα μείζον περιβαλλοντικό σκάνδαλο. Το θέμα είναι πιασάρικο, η Τζούλια ψάχνει για το ρόλο της καριέρας της και τα καταφέρνει μια χαρά. Με την χρυσή σφαίρα στο τσεπάκι βαδίζει ολοταχώς για ένα χρυσό αγαλματάκι. Ο Άλμπερτ Φίνεϊ είναι η μεγάλη "σταθερή αξία" της ταινίας που κινείται με άνεση και δίνει χώρο και στην Τζούλια, που ξεσπαθώνει και μεταβάλλεται από καταπιεσμένη μητέρα τριών παιδιών σε λάβρη οικολόγο.
Με την έναρξη της νέας χιλιετίας ξαναχτυπά εμπορικά με το "Traffic", το οποίο όμως βασίζεται πάνω σε μια βρετανική αστυνομική σειρά με τίτλο "Traffik" (παραγωγής του Channel 4). Κι έτσι μάλλον θα είναι διπλά υποψήφιος για τα βραβεία της ακαδημίας. Τρεις διαφορετικές, παράλληλα εκτυλισσόμενες, συμβάλλουσες ιστορίες με θέμα από τον σκοτεινό κόσμο των ναρκωτικών, γυρισμένες στις τέσσερις μεριές της Αμερικής (Λος Άντζελες, Λας Κρούσες, Ελ Πάσο, Σινσινάτι και Κολόμπους, αλλά και Ουάσινγκτον). Με τρανταχτά ονόματα υπό την καθοδήγησή του: Μάικλ Ντάγκλας, Μπενίτσιο Ντελ Τόρο, Ντένις Κουέηντ, Κάθριν Ζήτα-Τζόουνς, Ντον Τσηντλ, Λουίς Γκουζμάν, Μιγκέλ Φερέρ, Άμι Ίρβινγκ, Τόφερ Γκρέις, Πήτερ Ρήγκερτ, Άλμπερτ Φίνεϊ, Τόμας Μίλιαν (που τον ξέθαψε;), Σάλμα Χάγιεκ (χωρίς να αναφέρεται στους τίτλους), Στήβεν Μπάουερ, Μπέντζαμιν Μπρατ κι άλλοι 120 ομιλούντες ρόλοι. Χώρια τα βουβά πρόσωπα.

Ο θεατής έχει μια καλή ευκαιρία να δει το άλυτο αυτό πρόβλημα από πολλές πλευρές, κρατώντας ίσες αποστάσεις και χωρίς να παίρνει πολιτική ή ηθική θέση απέναντί του. Οι υπαινιγμοί του δημιουργού είναι άλλοτε προφανείς και άλλοτε σοφά τοποθετημένοι στο υπόστρωμα. Αρχικά τονίζεται η θυσία για τον καλό αγώνα ένθεν και ένθεν (ο φίλος, η κόρη, η αθωότητα). Κατόπιν γίνεται μια εσωτερική στροφή προς την "ιερή" οικογένεια που πρέπει να μείνει ενωμένη και να σωθεί. Όμως στο βάθος παραδέχεται ότι τα μέσα για την καταπολέμηση της μάστιγας είναι ελάχιστα και πενιχρά: τα ιδανικά, το μπέιζμπολ και οι ομάδες ανωνύμων ομοιοπαθών. Σχεδόν γελοιοποιεί την οποιαδήποτε προσπάθεια, βάζοντας τα καρτέλ να βρίσκονται πάντα ένα βήμα μπροστά. Υπονοεί ότι πολιτική και διωκτικές αρχές παίζουν, άθελά τους αρκετές φορές, το παιχνίδι των εμπόρων. Τελικά αναρωτιέται αν ο πόλεμος των ναρκωτικών είναι ένας ίδιος πόλεμος ενάντια στους δικούς μας ανθρώπους, στην φύση μας και στον ίδιο μας τον εαυτό.
O σκηνοθέτης υπογράφει και την "ανορθόδοξη" φωτογραφία με το ψευδώνυμο Πήτερ Άντριους (το όνομα του πατέρα του είναι Πήτερ Άντριου). Κάθε επεισόδιο έχει την δικιά του οπτική ταυτότητα, ώστε να ξεχωρίζει, μέσα από την παράλληλη ανάπτυξη του με τα άλλα. Ο ίδιος σχολιάζει: "Στο Σαν Ντιέγκο θέλαμε να αντιπαραβάλλουμε το ειδυλλιακό τοπίο με την σαθρότητα της ιστορίας του Καρλ και της Έλενας. Για να το πετύχουμε αυτό υπερφωτίσαμε το αρνητικό κατά 10%, ώστε να μειωθεί το κοντράστ και να ανθίσουν τα υπερφωτισμένα σημεία. Χρησιμοποιήσαμε επίσης φίλτρα διάχυσης για να τους δώσουμε πάλλουσα φωτεινότητα και απαλό βλέμμα. Στην Ανατολική Ακτή θέλαμε να δώσουμε την άπλα του χώρου, κι έτσι τραβήξαμε με φιλμ με επίστρωση βολφραμίου στο φως της ημέρας χωρίς να κάνουμε χρωματικές διορθώσεις. Πετύχαμε έτσι ένα ψυχρό, μονοχρωματικό αποτέλεσμα. Στο Μεξικό τραβήξαμε με υπερέκθεση και "κατέβασμα" στην εκτύπωση, ρυθμίζοντας τη γωνία κλείστρου (φωτοφράκτη) στις 45 μοίρες, ώστε να δώσουμε μια στροβοσκοπική οπτική. Χρησιμοποιήσαμε επίσης φίλτρα "ταμπάκου", που δίνουν μια αίσθηση κιτρινισμένου καφέ. Τυπώσαμε έπειτα αυτές τις σκηνές σε έκταχρομ, ακολουθώντας μια σειρά από διαδοχικά βήματα, ώστε το αποτέλεσμα να βγει επτά φορές πιο χαμηλότονο από το αρχικό αρνητικό. Με αυτή την τελευταία τεχνική επρόκειτο να γυρίσουμε όλη την ταινία..."

Την άνοιξη του 2001 ξεκινάει τα γυρίσματα της νέας του δουλειάς "Ocean's eleven", όπου δέκα κακοποιοί σχεδιάζουν την ληστεία μιας σειράς από καζίνα. Και πάλι περιλαμβάνει μια πλειάδα γνωστών ονομάτων, μεταξύ των οποίων: Τζωρτζ Κλούνεϊ, Μπραντ Πιτ,Τζούλια Ρόμπερτς, Άλαν Άρκιν, Ματ Ντέιμον, Άντι Γκαρσία, Έλιοτ Γκουλντ, Μπέρνι Μακ και Μπιλ Μάρεϊ. Είδομεν.

Ταινίες
9012 Live (video, 1986)
Sex, lies, and videotape (1989)
Kafka (1991)
King of the hill (1993)
Fallen angels (τηλεσειρά, 1993)
Underneath (1995)
Gray's anatomy (1996)
Schizopolis (1996)
Out of sight (1998)
The Limey (1999)
Erin Brockovich (2000)
Traffic (2000)
Ocean's eleven (2001)

Πηγές
Εργογραφία - Βιογραφία
Βιογραφία Νο 2
Βιογραφία Νο 3
Sex, lies and videotape: a resident scholar profile
The Limey official site
The offical Erin Brockovich site
The official Traffic site
Traffic στο Rotten Tomatoes
Traffic στο Yahoo
Traffic στο Upcoming Movies
Συνέντευξη στο The Onion

ΥΓ1: Θυμηθείτε να ξαναδείτε την "Πρισίλα, την βασίλισσα της ερήμου", αυτήν την αυστραλέζικη τρελή κωμωδία όπου ο Σταμπ δίνει επίσης ρέστα. Αλλά και το "Συμβόλαιο με τον θάνατο" (The hit) του Στήβεν Φρίαρς για να μην ξεχνιόμαστε.
ΥΓ2: Το "Traffic" απέχει παρασάγγας από το τουλάχιστον αστείο "Clear and present danger" (του Φίλιπ Νόις, 1994) και σημοτοδοτεί την διαφορά ανάμεσα στο προβληματισμένο σινεμά και την περιπέτεια ολκής.