Το νέο αμερικάνικο σινεμά

Ήρωες που αυτοκαταλύονται, σενάρια που αυτοϋπονομεύονται, σκηνοθέτες που αυτοσαρκάζονται και αυτό-ενδοσκοπούνται. Αποκαθηλώνουν εκ νέου το ουδέποτε πληρωθέν αμερικανικό όνειρο. Ασκούν κριτική, σαρκάζουν ότι τους καταπιέζει, αντιστέκονται στο βιομηχανικό τοπίο, αναπνέουν ελεύθερα και προοιωνίζουν ένα φρέσκο ωστικό οπτικοακουστικό κύμα.

Οι νέοι αμερικανοί κινηματογραφιστές φαίνεται πως ψάχνονται για τον επαναπροσδιορισμό της σχέσης τους με το θεατή. Οι θεματικές τους δεν είναι κατ' ανάγκην ακραίες - όπως ίσως είναι των ασιατών - καταφέρνουν όμως να διατηρήσουν όλο το μυστήριο και τη γοητεία που εκπορεύεται απ' αυτό. Είναι τρομερά παρήγορο και οπτικά ευπρόσδεκτο να βλέπουμε τέτοιες [επιτυχώς] δονκιχωτικές προσπάθειες, στον αντίποδα του συρφετού των δήθεν τάχαμου 'επιτυχιών' του Χόλιγουντ. Ξεπροβάλλουν δειλά μέσα απ' τον ορυμαγδό και τη λαίλαπα ενός βιομηχανοποιημένου κινηματογραφικού κολοσσού και προτάσσουν τα χαμηλού προϋπολογισμού όνειρά τους κόντρα στις γυαλιστερές σαπουνόφουσκες που ρουθουνίζει το σινε-τέρας.

Κάνω καλή αρχή με τον "Παράφορα ερωτευμένο" ["Puntch drunk love", 2002] του Paul-Thomas Anderson, που βροντοφωνάζει ζήτω στην παραξενιά μας. Πωλητής πρωτοποριακών συσκευών [κιτς και σικ μαζί], ο μονόχνοτος και κολλημένος Adam Sandler, πολιορκείται από ταξιδιάρα στέλεχος πολυεθνικής εταιρίας [Emily Watson]. Έχει επτά αδερφές που του τη σπάνε αλλά ενίοτε τα σπάει κι αυτός όταν βγαίνει εκτός εαυτού. Παρόλο που πρόκειται για μια ιστορία αγάπης, όλα μοιάζουν να δείχνονται για πρώτη φορά. Το πρώτο πλάνο της Έμιλι είναι 'απρόσωπο' αφού το κεφάλι της χάνεται στον κόντρα ήλιο του πρωινού. Εξάλλου η φωτογραφία της ταινίας ξοκείλει πολλές φορές επιδιώκοντας μια αποστασιοποίηση μπρεχτική και ολίγον ηδονοβλεπτική.

Ο Άνταμ Σάντλερ δίνει την καλύτερη ως τα τώρα ερμηνεία του, μακριά από τις γλυκανάλατες κωμωδιούλες που συνηθίσατε να τον βλέπετε. Υπερβαίνει εαυτόν, παραγγέλνει απίθανα προϊόντα και υπονομεύει την υπερκατανάλωση με τηλεφωνήματα και υπερ-εκμετάλλευση της θεωρίας των κουπονιών. Ακόμη πιο απίθανοι είναι οι περιφερειακοί χαρακτήρες. Ο Philip Seymour Hoffman [του "Boogie Nights", 1997] υποδύεται τον αρχιζοχάδα 'νταβατζή τηλεφωνικού σεξ', ο οποίος προσκαλείται σε μια ιδιόμορφη φραστική μονομαχία μέχρι τελικής πτώσεως του τσαμπουκά. Ο Luis Guzman δίνει ρεσιτάλ κουλαριστού στιλ ως συνεργάτης του βασικού ήρωα. Όλα, πρόσωπα και καταστάσεις, κολυμπάνε σε μια ατμόσφαιρα παράξενη και ελκυστική. Ο Άντερσον έχει μαγειρέψει το σενάριο όπως ξέρει να κάνει πολύ πολύ καλά ["Boogie Nights" και "Magnolia"]. Το αποτέλεσμα καταφέρνει να συναρπάσει, να ψυχαγωγήσει, να εκτροχιάσει σε νέες ατραπούς, να ταρακουνήσει ελαφρά και να φτιάξει διάθεση.

Σκυτάλη στο δίδυμο Spike Jonze και Charlie Kaufman που, μετά το "Μυαλό του Τζων Μάλκοβιτς" ["Being John Malkovich", 1999], αποφάσισε να κάνει σαλάτα κλωνοποιόντας και τον Nicolas Cage. Η ιστορία που σκάρωσαν στο "Adaptation" [2002] είναι πολλαπλή, αναδιπλούμενη, ανακυκλούμενη και εντέλει εξωφρενική. Ο Κέητζ υποδύεται δυο αδέρφια, τον Τσάρλι Κάουφμαν [άλλο εγώ του σεναριογράφου] και τον δίδυμό του Ντόναλντ [που αποδεικνύεται εξίσου παλαβιάρης με τον σκηνοθέτη-εγώ Γιόνζι]. Τις ισορροπίες καλούνται να κρατήσουν γερά η Μέριλ Στριπ [που υποδύεται τη συγγραφέα του βιβλίου στο οποίο βασίστηκε το σενάριο] και ο σούπερ-ντούπερ Κρις Κούπερ [των Lone Star και American Beauty]. Η ιστορία ξεκινά σαν μια εσωτερική περιπλάνηση και μια αδιέξοδη σεναριακή δυστοκία του Τσάρλι-Κέητζ, εξελίσσεται σε ερωτική περιπετειούλα, και καταλήγει σε θρίλερ στους βάλτους.

Το τέλμα εξωτερικεύεται ευφυώς με τρόπο ρηξικέλευθο και άκρως πρωτοποριακό. Το τέλος της ταινίας είναι αυτοσαρκαστικό και λειτουργεί ως παρωδία των χολιγουντιανών παραγωγών που δεν ξέρουν πως να τελειώσουν μια μάλλον απλή ιστορία, η οποία καταντάει εξωφρενική εξαιτίας της τελικής αστοχίας. Την ίδια εντύπωση δίνει κι εδώ ο σεναριογράφος Κάουφμαν διασκεδάζοντας την αφλογιστία του, περιπαίζοντας την επιμονή του σε αναζήτηση νέων απάτητων διαδρομών και [εντέλει] δικαιώνοντας τις επιλογές και το ταλέντο του στα μάτια των θεατών. Εξίσου αναβαπτισμένος αναδύεται και ο έχων το γενικό πρόσταγμα Σπάικ Γιόνζι, εκμεταλλευόμενος με άριστο τρόπο της μακρόχρονη θητεία του ως δημιουργού βιντεοκλίπς [για τους Beastie Boys πολλάκις , τους Bjork, REM κ.α.] Αν έχετε μπερδευτεί ή δεν είδατε ακόμη την ταινία ή δεν θελήσατε να την σκεφτείτε περισσότερο. Εξάλλου το μπέρδεμα δεν είναι οπωσδήποτε κάτι κακό.

Παράλληλα με το "Adaptation" ο Τσάρλι Κάουφμαν διασκεύασε και τις "Εξομολογήσεις ενός επικίνδυνου μυαλού" ["Confessions of a Dangerous Mind", 2002] του αυτοβιογραφικού Chuck Barris. Η ταινία αποτέλεσε το σκηνοθετικό ντεμπούτο του George Clooney που φαίνεται να είχε πάμπολλες αβάντες για να κάνει κάτι καλό. Αναβίωση κατασκοπικού θρίλερ σε υβριδικό πάντρεμα με το μιούζικαλ, τα τηλεπαιχνίδια και τα ριάλιτι σόου. Πλειάδα νέων ταλέντων σε παράταξη: ο Sam Rockwell [των "Σκυλιών στη Χλόη"], η Drew Barrymore [του "Εξωγήινου", της κόκας και του γουντιαλενικού "Όλοι λένε σ' αγαπώ"], η Julia Roberts [του "Pretty Woman" και της "Erin Brokovich"], ο Brad Pitt ["Se7en"] αλλά και ο ίδιος ο φέρεπλις Τζωρτζ-νο-πάρτι-Κλούνεϊ και έμπροσθεν του φακού.

Φυσικά ο Σαμ Ρόκγουελ κάνει τη διαφορά. Υπερέχει και το αξίζει γιατί είναι ηθοποιάρα. Δείχνει να κάνει ερμηνευτικό περίπατο μέσα σ' ένα δαιδαλώδες σενάριο, να συντονίζεται άψογα με τα σκαμπανεβάσματα και τις συγκοπές του ρυθμού και της ανισόρροπης ροής, να σιγοντάρει και να αβαντάρει τους υπόλοιπους, να χειρίζεται με άνεση ακόμα και τις εκφραστικές του γκριμάτσες. Στο περιθώριο ενός τέτοιου ρεσιτάλ θα δείτε τον ισοκράτη Rutger Hauer, τον βετεράνο του Βερχόβεν και των ταινιών δράσης, που υποδύεται τον γερμανό Keeler, ένας παλαίμαχο δολοφόνο 'φιλόσοφο'. Ενδιαφέρουσες θα μπορούσα να χαρακτηρίσω τις εμβόλιμες διαδοχές της Μπάριμορ και της Ρόμπερτς, που συνεισφέρουν στην αίσθηση της ημερολογιακής καταγραφής των γεγονότων, προσθέτοντας μυστήριο και θέλγητρα στην εξέλιξη της πλοκής.

Εξίσου προσωποκεντρικό είναι και το "Σχετικά με το Σμιτ" ["About Schmidt", 2002] του ελληνικής καταγωγής Alexander Payne, του οποίου ο "Πολίτης Ρουθ" ["Citizen Ruth"] μ' είχε αφήσει παγερά αδιάφορο. Ο Jack Nicholson επενδύει αριστουργηματικά πάνω στον κεντρικό χαρακτήρα, υποδυόμενος το ακριβές αντίστροφο απ' αυτό που πρεσβεύει η χολιγουντιανή του περσόνα. Αντί του μπερμπάντη, τρελιάρη και χαοτικού Τζακ, βλέπουμε έναν συνταξιούχο Σμιτ, παραδομένο στο σύστημα που ο ίδιος ανέδειξε, υπέρχειλο από ανεκδήλωτη οργή, να βράζει εσωτερικά, να νοιώθει παραπεταμένος πριν της ώρας του, χωρίς να τον καταλαβαίνει κανείς και κυρίως χωρίς να καταλαβαίνει πως κατάντησαν έτσι όλοι γύρω του. Μόνη βαλβίδα ασφαλείας ο μικρός εΝτούγκου, που ζει κάτι χιλιάδες μίλια μακριά, που δεν τον έχει δει ποτέ του και που φαίνεται να τον νοιάζεται [ή έτσι θα θέλαμε να πιστέψουμε].

Ο Σμιτ είναι η εξέλιξη [ή το κατάντημα;] των καταραμένων ηρώων του αμερικάνικου κινηματογραφικού ονείρου: του δικού του "Ξένοιαστου καβαλάρη" ["Easy Rider"], του Αλ Πατσίνο στη "Σκυλίσια μέρα" ["Dogday afternoon"], του Μάικλ Ντάγκλας στο "Falling down", του Κέβιν Σπέισι στο "American Beauty". Καθρεφτίζει το τρομακτικό 'μέλλον' πολλών γιάπηδων και τολμάει να προβλέψει ή να προαναγγείλει το τέρμα μιας άθλιας διαδρομής πολλών από εμάς. Είναι τουλάχιστον οδυνηρή μια τέτοια ζοφερή προοπτική και σίγουρα προκάλεσε δυσφορία σε πολλούς θεατές που τόλμησαν να ταυτιστούν μαζί του, νομίζοντες ότι θα ήταν εκ του ασφαλούς. Πάντως σίγουρα αξίζει να το σκεφτούμε σοβαρά και να επανεξετάσουμε την πορεία μας, ώστε να αποφύγουμε μια τέτοια κατάληξη. Θα ήθελα επίσης να επισημάνω και την ερμηνεία της Κάθι Μπέητς που επίσης αποποιείται την δική της πραγματική ζωή για χάρη του ρόλου.

Άλλο ένα καλό δείγμα νέας γραφής μπορεί να θεωρηθεί και ο "Roger Dodger" [2002] του πρωτοεκφανιζόμενου Dylan Kidd [σενάριο και σκηνοθεσία]. Η ιστορία του εργένη καρδιοκατακτητή θείου που θέλει να δώσει τα φώτα του στο πρωτάρη ανιψιό δεν είναι σίγουρα πρωτότυπη. Όταν όμως ο θείος Ρότζερ είναι ο Campbell Scott και το σενάριο τον θέλει αποτυχημένο με τις γυναίκες και κοντά στην 'κλιμακτήριο των -άντα' τότε όλα αποκτούν νέο ενδιαφέρον. Ο [αγνώριστος και αναπάντεχα καλός] Κάμπελ Σκοτ μοιάζει να αυτοσχεδιάζει έχοντας το ελεύθερο από τον πρωτόπειρο Κιντ. Το αποτέλεσμα ξεφεύγει από πάρα πολλές κακοτοπιές και προκαλεί ένα ευχάριστο ξάφνιασμα, καθώς κομίζει κι έναν αρκετά ενδιαφέρον προβληματισμό.

Ενώ εξωτερικά μοιάζει με ερωτική κομεντί [δεν λείπουν οι γελαστικές στιγμές], στο υπόστρωμα διαφαίνεται μια κοινωνική κριτική με το γάντι, ένα κόντρα ξύρισμα στο αδιέξοδο των στελεχών επιχειρήσεων που παραμένουν μονήρεις εξαιτίας του υπερφίαλου και φουσκωμένου με επιχειρηματικά όνειρα μυαλού τους. Ο ήρωας συνειδητοποιεί την κενότητα και την ανεπάρκειά του, τα λάθη του και τις κατ' εξακολούθησην εκτροπές της νιότης, και συμβουλεύει τον πιτσιρικά Νικ [Jesse Eisenberg] πως να πράξει ανάποδα με βάση το ένστικτο. Η πενία της φωτογραφίας γίνεται άποψη και φορέας προσωπικού στιλ. Παραμένει γήινη και πλησιάζει καλύτερα και αμεσότερα τα πρόσωπα με την χειροκίνητη κάμερα. Και τι πρόσωπα: Isabella Rossellini, Elizabeth Berkley και Jennifer Beals.

Εκείνος που μοιάζει να 'χει χάσει τη μπάλα είναι σίγουρα ο Larry Clark. Με το "Kids" [1995] είχε κάνει μια πολύ ενδιαφέρουσα αρχή, πλησιάζοντας τα αδιέξοδα των νέων. Στους "Νταήδες" ["Bully", 2001] μας πήγε στα άκρα μιας γενιάς που κινείται ασυνείδητα και αμοραλιστικά. Η τελευταία του δουλειά "Ken Park" [2002], προϊόν συνεργασίας με τον φωτογράφο Ed Lachman, είναι αναίτια προκλητική. Μας βάζει να σκεφτούμε ανείπωτα πράγματα χωρίς να μπορούμε να διακρίνουμε κάποια αγαθή πρόθεση. Καταπιέζει τα συναισθήματα και τους φόβους του θεατή, τον ταλαιπωρεί χωρίς να τον καθαίρει και τον αφήνει μετέωρο κι αποσβολωμένο. Οικτρά μετανιωμένο και μάλλον εξαπατημένο. Κι αν νομίζει ότι με τις τελετουργικές αυτοκτονίες και τις πεολειχίες της μιγάδος Tiffany Limos θα επιτεθεί στο λογοκριτικό κατεστημένο, τότε ίσως θα πρέπει να τα ξαναλογαριάσει όλα στα μυαλό του.

Αν δεχτούμε την άποψη του ως ρεαλιστική θα πρέπει να συμπεράνουμε ότι η επαρχιακή αμερική έχει εκφυλλιστεί και παραπαίει συνολικά. Ότι το σεξ, τα βίτσια και η βία βασιλεύουν στα έγκατα της ανώμαλης μέσης περιαστιακής οικογένειας. Κι ότι η ανυπαρξία ήθους και παιδείας έχει ζωοποιήσει τους πάντες. Μου φαίνεται πολύ πιο πιθανό να σκεφτώ ότι το πρόβλημα βρίσκεται μέσα στο κεφάλι του σκηνοθέτη της. Ότι δηλαδή έχει καταπιεστεί και κακοποιηθεί από το δικό του οικογενειακό περιβάλλον, ότι φέρει ανεπούλωτα ψυχικά τραύματα, ότι εξαιτίας της όποιας διαφορετικότητάς του ονειδίστηκε και εξοβελίστηκε όντας θύμα και περίγελος μαζί. Και ότι, εν πολλοίς, μας αδειάζει ξεδιάντροπα τα εσώψυχά του, αυτόμαστιγώνεται και του αρέσει κιόλας. Εκθέτει τους 'συμπατριώτες' του εκδικούμενος για ότι έχει υποστεί. Κάπου τον άκουσα να λέει ότι "προϋπήρχε ως σενάριο και ήταν η πρώτη ταινία που ήθελα να κάνω". Αυτόματα σκέφτηκα ότι ήταν ίσως η μόνη ταινία που ήθελε πραγματικά να κάνει. Απλά δεν θάβρισκε κανέναν να τη χρηματοδοτήσει αμέσως.

Ανανεωτικές διαθέσεις βλέπουμε όμως και σε καταξιωμένους δημιουργούς. Χαρακτηριστικό καλό παράδειγμα ο Σπάικ Λη του οποίου η "25η ώρα" ["25th hour", 2003] μου άρεσε πολύ. Περισσότερο χάρηκα που διαπίστωσα ότι ξεκόλλησε από τις εμμονές του με το μαύρο κίνημα και χρησιμοποίησε την τέχνη του θέτοντας πιο ανοιχτόμυαλους και μακρόπνοους στόχους. Πλησίασε περισσότερο τον Πέκινπα, τον Τζάρμους και τον Κασαβέτη και αφέθηκε σε ρυθμούς πρωτόγνωρους, αντιστρέφοντας το δίπολο καλός μαύρος - κακός λευκός. Η συνύπαρξη καλού-κακού και η εσωτερική πάλη του αντι-ήρωα [Edward Norton], η υποδειγματική του ισορροπία στα όρια συστήματος-αντισυστήματος μου ξύπνησαν συναισθήματα και σκέψεις βαθιά θαμμένα.

Εκτός του πολύ φορμαρισμένου Νόρτον, χάρηκα που ξαναείδα την Άννα Πάκιν ["Το πιάνο"], τον πάντα καλό Φίλιπ Σέιμουρ Χόφμαν, αλλά και τον γερόλυκο Brian Cox ["Adaptation", "L.I.E"]. Όσο για τη φυσική ομορφιά της Rosario Dawson [Kids] δε νομίζω ότι χωρεί κάποιο σχόλιο. Το μόνο που μου τα χάλασε ήταν εκείνη η επική μουσική επένδυση του Terence Blanchard. Αταίριαστη και αχρείαστη πιστεύω. Σε πλήρη αντίθεση με το αξιόλογο τραγούδι "The Fuse" του Bruce Springsteen στους τίτλους του τέλους.

Χαρακτηριστικό αντιπαράδειγμα ο James Mangold ["Girl", "Interrupted" (1999), "Cop Land" (1997), "Heavy" (1995)], του οποίου η μπαλαφάρα "Ταυτότητα" [Identity, 2003] βάλτωσε στα κλισέ και στις δήθεν εξυπνακίστικες αναφορές στα κλασικά θρίλερ του είδους [Χίτσκοκ, Άγκαθα Κρίστι, Λεύκες, κλώνοι, Πόλτεργκάιστ, κούκλες του σατανά, Ζωντανοί Νεκροί και σχιζοφρενείς δολοφόνοι, ατάκτως ερριμμένοι και στοιβαγμένοι]. Ως και μονομαχία μεταξύ εαυτών [John Cusack - Ray Liotta] με τάσεις αυτοθυσίας σκαρφίστηκε ο σεναριογράφος. Αλλά το χειρότερο όλων είναι ότι ενώ αγωνίζεται σε όλη την ταινία να μας πείσει για τη διαλλακτικότητά μας απέναντι στην ποινή της εκτέλεσης, στο τέλος έρχεται η μεγάλη ανατροπή: δεν είναι μόνο επιβεβλημένη η ηλεκτρική καρέκλα αλλά είναι και μια λύτρωση γι' αυτούς τους ψυχάκηδες που δεν υπάρχει περίπτωση ν' ανανήψουν ποτέ. Έλεος παιδιά!!!