9ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ, έργα και ημέρες

Η ένατη διοργάνωση βρήκε τη Θεσσαλονίκη σε αναβρασμό. Η παιδεία καζάνι που κοχλάζει και η πολιτεία ξερνά δακρυγόνα. Κλονισμένη Αθωότητα, η σημαντικότερη νέα πρόταση του Φεστιβάλ. Ευαγγελικό Jesus Camp. Ιστορίες απίστευτες κι όμως αληθινές. "Πώς γίνεται τα παιδιά να είναι τόσο έξυπνα και οι ενήλικοι να είναι τόσο βλάκες; Πρέπει να ευθύνεται η παιδεία", είχε πει κάποτε ο Αλέξανδρος Δουμάς. Το λέω στο τηλέφωνο, σ' έναν πελάτη μου καθηγητή. "Εγώ έχω σπουδάσει έξω", μου αποκρίνεται. "Και τα παιδιά μου έξω σπουδάζουν. Δεν υπάρχει εκπαίδευση εδώ. Ως καθηγητής πανεπιστημίου δηλώνω ότι κοροϊδεύουμε την κοινωνία. Θα 'πρεπε κανονικά να απολυθούμε όλοι μας. Είμαστε χαραμοφάηδες."

Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με τα βραβεία κοινού: είναι συναισθηματικά αλυσοδεμένα με τη φιλική συνενοχή και αθλοθετούνται από την ΕΤ3. "Play it again, Χρήστο" του Σταύρου Καπλανίδη για τον Βακαλόπουλο. "Ένα τραγούδι για τον Αργύρη" του Ελβετού Stefan Haupt για τον επιζήσαντα από τη χιτλερική σφαγή του Δίστομου, αδικαίωτη ακόμη η θηριωδία. Νεανικό κι ανέμελο "Schoolwave" του Παύλου Τσιαντού. Και το κινέζικο "Αίμα της περιφέρειας Γίνγκζου" [The Blood of Yingzhou District] της Ruby Yang, σίγουρο άλλοθι αφού κέρδισε και Όσκαρ. Η λαϊκή δημοκρατία νίκησε πάλι.

Η Fipresci μου φάνηκε πιο συνετή, αλλά και κάπως συντηρητική. Πλειοψήφησε τα τρομερά "Μυστικά και ψέματα" του Σταύρου Στάγκου και τα πιπεράτα "Souvenirs" των Ισραηλινών Shahar Cohen και Halil Efrat. Ενώ θα μπορούσε να κάνει την υπέρβαση με το χαμηλότονο, αλλά αντιεμπορικό, "Τι ώρα είναι;" της Εύας Στεφανή ή το εξίσου συγκλονιστικό "Santiago" του Βραζιλιάνου Joao Moreira Salles, που λύγισε μπροστά στο δέος ενός μπάτλερ και παραδέχτηκε την ανεπάρκειά του να χειριστεί και να κατανοήσει το μεγαλείο μιας προσωπικότητας.

Δυο ακόμη βραβεία, πριν περάσουμε στα δικά μου καλύτερα. Η Διεθνής Αμνηστία επέλεξε, όχι άδικα, τις "Δίκες του Ντάριλ Χαντ" [The Trials of Darryl Hunt] των Αμερικάνων Ricki Stern και Annie Sundberg. Και η ανάλογη επιτροπή της οικολογικής οργάνωσης WWF Ελλάς βράβευσε το "Loop" του Νορβηγού Sjur Paulsen. Εκτός από την ομαδική κοροϊδία-αδικία στα "Μυστικά και ψέματα" και την ατομική επί του Darryl Hunt, υπήρξαν και άλλα παραδείγματα της λεγόμενης "αμερικάνικης δικαιοσύνης": Harlan County, USA [1976] και American Dream [1990] της Barbara Kopple, Union Maids [Συντρόφισσες, 1976] των Julia Reichert, James Klein & Miles Mogulescu, Hard Metal Disease [Η ασθένεια των σκληρών μετάλλων, 1988] των Jon Alpert, Karen Ranucci, Maryann De Leo & Lillian Liberman.

Εντός φεστιβάλ ξέσπασε και μια διαμάχη περί του τι είναι ντοκιμαντέρ και τι δημοσιογραφικό ρεπορτάζ. Σημασία δεν έχει το περιεχόμενο, η γραφή, η ματιά, το όραμα, αλλά η ταμπέλα και η ρετσινιά του ανταγωνιστή. Από τη μια θεωρούμε ότι όλες οι ελληνικές παραγωγές πρέπει να είναι διαγωνιζόμενες χωρίς πρόκριση, κι απ' την άλλη οικτίρουμε το θεσμό που τις θεωρεί όλες ντοκιμαντέρ. Εγώ πάλι, θεωρώ πιο σημαντική την υποψία ότι η λίστα των συντελεστών μιας ταινίας είναι αμφισβητήσιμη καθώς και η οριστική της διάρκεια, η οποία ενδέχεται να σκαμπανεβάσει ανάλογα με τη ζήτηση.

Άλλος ένας παράλληλος προβληματισμός που αναδύθηκε έντονα από τούτο το φεστιβάλ ήταν η παγκόσμια ανησυχία για τις πηγές πόσιμου νερού. Δεν προβλήθηκε ως βασικό ζήτημα, αλλά πέρασε στο πλάι αρκετών ιστοριών. Ξαναθυμίζω τα "Μυστικά και ψέματα". Τα φωτογραφημένα και "οργωμένα" μεταβιομηχανικά "Κατασκευασμένα τοπία" [Manufactured Landscapes, Καναδάς] της Jennifer Baichwal, που απεικονίζουν ένα τρομακτικό μέλλον προερχόμενο από την Κίνα. Τον αιθιοπικό καφέ "Μαύρο χρυσό" [Black Gold, 2006] των Βρετανών αφων Nick & Mark Francis, που δείχνουν άλλο ένα κοφτερό δόντι των πολυεθνικών. Και τα παραγκόβια "Φαντάσματα της Σιτέ Σολέιγ" [Ghosts of Cite Soleil, Δανία 2006] του Asger Leth, που απεικονίζουν μια Ciudad de Deus στο Πορτ-ο-Πρενς της Αϊτής.

Ωραία αίσθηση μου άφησαν οι δυο ταινίες που αναφέρονται με γλύκα, τρυφερότητα και χιούμορ στην τρίτη ηλικία. Η πρώτη, μια γερμανοϊσπανική παραγωγή, "Αύριο στη θάλασσα" [Manana al Mar] της Ines Thomsen, αναδεικνύει την καταλυτική σχέση των κατοίκων της Βαρκελώνης με το υγρό στοιχείο και το τραγούδι της θάλασσας. Η δεύτερη απομακρύνεται, κιαλάρει τη θάλασσα απ' το παράθυρο και αναφέρεται στην απώλεια "Φαιάς ουσίας" [Grey Matter/ Grijsgedraaid, Ολλανδία] στο εσωτερικό ενός σύγχρονου πολυώροφου γηροκομείου, με την υπογραφή της Ina van Beek. Κοινό στοιχείο τους η ανακολουθία ρυθμού της σύγχρονης ζωής και του ηλικιωμένου. Εντός και εκτός πλαισίου, το εικαστικό αριστούργημα "Η θάλασσα της έλξης" [Piejura, Λετονία] του Dainis Klava, που φυλάει καλά τις εκπλήξεις της για το απρόσμενο τέλος.

Η μερίδα του λέοντος των ταινιών που με συγκίνησαν έχει να κάνει με τη μουσική. Η μουσική κυριαρχεί και σε τρεις από τις προαναφερθείσες επιλογές μου. Ο αδικοπαημένος Αϊτινός 2pac, ο Jerry Duplessis και ο Wyclef Jean υπογράφουν τα rapίσματα της "Cite Soleil". Οι Karlis Auzans και Ervings Znotins περιποιούνται την εικαστική κουφόδραση στη "Θάλασσα της έλξης". Οι Joseph Doane, Peter Mettler + Roland Schlimme, Logreybeam, Julien Rose, Annie Gosfield, Satoru Ito και Acid Mother Temple προσφέρουν ένα υπόκωφο, πολυμορφικό και καταλυτικό σάουντρακ στα "Κατασκευασμένα τοπία".

Οι περισσότερες εξ αυτών των μουσικών ταινιών είναι πορτρέτα. Καταρχάς, ο μύθος του Kurt Cobain: About a Son [Για έναν γιο], όπως τον άκουσε ο AJ Schnack μέσα από τις εκ βαθέων εξομολογήσεις του. Με επένδυση των Steve Fisk & Benjamin Gibbard, διότι η Κόρτνι επιβάλλει κάτι αλλιώτικο. Έπειτα, οι αναστηθέντες Scott Walker - 30 Century Man [ο άνθρωπος του 30ου αιώνα] του Stephen Kijak και Jimmy Rosenberg - the Father, the Son & the Talent [Ο πατέρας, ο γιος και το ταλέντο] του Ολλανδού Jeroen Berkvens. Ο μεν να επιχειρεί μια αβανγκάρντ επάνοδο με κρουστά παϊδάκια και ο δε να δικαιώνεται ως μετανοημένος διάδοχος του Τζάνγκο Ράινχαρντ.

Η συγκομιδή περιλαμβάνει και συγκροτήματα. Awesome; I Fucking Shot That! [Γουστάρω! Εγώ το τράβηξα αυτό!] του Nathanial Hornblower, ένα αυτοσχέδιο αφιέρωμα στους αθυρόστομους Beastie Boys από το ίδιο το κοινό τους. Dixie Chicks: Shut Up & Sing [Σκάστε και τραγουδήστε, ΗΠΑ 2006, 92'] των Barbara Kopple & Cecilia Peck, μια σπουδή πάνω στην εξουσία των μουσικών μίντια στην Αμερική που συναγωνίζονται επάξια τα κλασικά μμε. Heavy Metal Jr. [ΗΒ 2005] του Chris Waitt, που αναφέρεται στους πρώιμα εκκολαπτόμενους μέγα-σταρ του σκληρού ήχου Hatred από τη σκοτεινή Σκοτία. Hip-Hop: Beyond Beats and Rhymes [Περ' απ' το ρυθμό και τη ρίμα, ΗΠΑ 2006] του Byron Hurt, το πορτρέτο ενός οργισμένου κινήματος που μαλάκωσε και έγινε εμπορικό παιχνιδάκι στα χέρια των εταιριών.

Η λίστα περιέχει και απογοητεύσεις. Πρώτη και καλύτερη η Andy Warhol: a documentary film [Άντι Γουόρχολ: μια ταινία τεκμηρίωσης] του Ric Burns. Παρότι διαρκεί 240' καταφέρνει να είναι άνιση και αμετροεπής προς την πολυπλοκότητα του αμφίπλευρου ήρωά της και μεγάλη ξενέρα στην αρχή. Ναυάγιο με οικολογικές προεκτάσεις και το πορτρέτο του Θανάση Παπακωνσταντίνου "Στα κέρατα του ταύρου", του άπειρου, αλλά ενθουσιώδη, Θανάση Παπακώστα. Αποτυχία και το Megacities remix Life in Loops [Η ζωή σε λούπα, Αυστρία] του Timo Novotny που μοιάζει άνευρο και ανήμπορο να αγγίξει το πρωτότυπο.

Διαμαρτυρία μέσω μουσικής ενέχει το Nomadak tx [Ισπανία] του Raul de la Fuente. Δυο παλαβοί Βάσκοι [Harkaitz Martinez de San Vicente & Igor Otxoa], με όπλο ένα παραδοσιακό txalaparta που φτιάχνεται από υλικά της εκάστοτε περιοχής, επισκέπτονται ομοιοπαθείς [Βερβερίνους της Σαχάρας, Adivasi της Ινδίας, Μογγόλους της στέπας, Sami της Λαπωνίας] και συνδιαλέγονται μαζί τους στην παγκόσμια γλώσσα των ήχων και των ρυθμών. Αφιέρωμα-tribute στο θρυλικό κλαμπ CBGB είναι το κλιπ των Sonic Youth: "Do You Believe in Rapture?" [Πιστεύεις στην έκσταση;] του Braden King.

Μια άλλη "ενότητα" ταινιών τεκμηρίωσης αναφέρεται στις υπόλοιπες τέχνες. Αδρεναλίνη στο The City of Photographers [Η πόλη των φωτογράφων, Χιλή] του Sebastian Moreno, μια ιστορία για την τραγικότητα της τέχνης και της απεικόνισης στην καρδιά της δικτατορίας του ατιμώρητου Πινοσέτ. Η φωτογραφία είχε κι άλλες τρεις συμμετοχές: τα προλεχθέντα "Manufactured Landscapes" και τα πορτρέτα της Sally Mann [What Remains/ Αυτό που απομένει] και της Tierny Gearon [Mother Project]. Ο χορός και η περφόρμανς τιμούν τον Ρόμπερτ Absolute Wilson [Όλα για τον Ουίλσον, Γερμανία/ ΗΠΑ] της Katharina Otto-Bernstein. Πορτρέτο τραγικό και ο αυτοκαταστροφικός Jack Smith and the Destruction of Atlantis [Ο Τζακ Σμιθ και η καταστροφή της Ατλαντίδας] της Mary Jordan, που κατάφερε σε 95' όσα δε μπόρεσε ο Burns για τον Γουόρχολ σε 4 ώρες.

Η τέχνη και η τεχνική Bakushi [Ιαπωνία] του Ryuichi Hiroki παρουσιάζεται μέσα απ' τα πορτρέτα τριών μαστόρων του είδους. Η φιλοσοφία του δεσίματος, η s/m σχέση με το μοντέλο, η υπέρβαση και η λιποθυμία, η επάνοδος και η αίσθηση της ανάσας. Η τέχνη και οι αντιφάσεις της βίας αμφισβητούνται και αμφιταλαντεύονται στο Crossing the line [Περνώντας τα όρια, Δανία] του Lars Feldballe Petersen. Στο όρια και τα περιθώρια της βίας των ερυθρών Χμερ κινείται και η περιπέτεια της διευρυμένης οικογένειας της σκηνοθέτιδας Socheata Poeuv, όπως αυτή περιγράφεται συναρπαστικά και κλιμακωτά μέσα από τις εικόνες του New Year Baby [Το μωρό της πρωτοχρονιάς, ΗΠΑ].

Ιδιαίτερη τιμή και στιγμή για το φεστιβάλ ήταν η μία και μοναδική προβολή του ποιητικού ForEver [Για πάντα, Ολλανδία] της Heddy Honigmann. Το εδώ και το επέκεινα πιάνονται χεράκι-χεράκι και βολτάρουν ανέμελα στον κήπο με τ' αγάλματα. Bury me deep in love και η καλλιτέχνις ακουμπά την αθανασία. Στα όρια του πειραματισμού και της εφευρετικότητας κινήθηκε και η Astrid Bussink με το εννιάλεπτο Upside Down [Τα πάνω κάτω, ΗΒ]. Μας μετέφερε εικονικά στα 1939, όταν ο Ρούντολφ Ες πετά στη Βρετανία για να διαπραγματευτεί την ειρήνη και να γλιτώσει την ανθρωπότητα από το περαιτέρω αιματοκύλισμα. Και βλέπει τον κόσμο ανάποδα.

Ο απολογισμός κλείνει με το άκρως ενδιαφέρον masterclass της Αμερικανής Jennifer Fox για τις τεχνικές γυρίσματος της σειράς Flying - Confessions of a Free Woman [Να πετάς - εξομολογήσεις μιας ελεύθερης γυναίκας, Δανία 2006]. Τεχνικές εκμαίευσης και απελευθέρωσης ενοχών. Τεχνικές αφύπνισης και ενημέρωσης. Γυναικείες τακτικές χαλάρωσης, απόσπασης, εξομολόγησης. Η παμπόνηρη Fox αυτοπροσδιορίζεται ξανά μέσω αυτών. Αυτοψυχαναλύεται και καταγράφει την προσωπική της πορεία προς την ευτυχία. Με το αζημίωτο φυσικά.

Simply the best

Κατασκευασμένα τοπία της καναδής Jennifer Baichwal
Για πάντα [ForEver] της ολλανδής Heddy Honigmann
Nomadak tx του ισπανού Raul de la Fuente
Η θάλασσα της έλξης [Piejura] του λετονού Dainis Klava
Santiago του βραζιλιάνου Joao Moreira Salles
Jack Smith and the Destruction of Atlantis της Mary Jordan
Tα Φαντάσματα της Σιτέ Σολέιγ του Asger Leth
Φαιά ουσία [Grey Matter] της ολλανδής Ina van Beek