Σταύρωση και ανάσταση: το έτερο μάγουλο

Είναι γνωστό ότι η βίβλος και η ιδιαίτερα η σταύρωση απασχόλησαν τον κινηματογράφο, από της καταβολής του ως τέχνη. Τα ιερά κείμενα περιέχουν πάμπολλες ιστορίες ωραία ειπωμένες, που μπορούν κάλλιστα να άρουν οποιαδήποτε σεναριακή δυστοκία. Είναι περιπετειώδη, γεμάτα ίντριγκες, πάθη, μίση, έρωτες, δράματα και θάματα. Πέραν αυτού, η θεματολογία των αγίων παθών ενδιαφέρει, εμπνέει και εμψυχώνει πάρα πολλούς θεατές, μια και ο χριστιανισμός είναι όχι μόνο ένα κυρίαρχο δόγμα, αλλά και απαρχή άλλων δογμάτων και θρησκειών. Έτσι προέκυψε το λεγόμενο "βιβλικό σινεμά". Ταινίες υπερπαραγωγές με χιλιάδες κομπάρσους, απέραντες εκτάσεις, θύελλες, καταστροφές, θάλασσες που υποχωρούν, βουνά που σειούνται, τείχη που πέφτουν, ρωμαλέους άντρες που ταπεινώνονται αλλά υπερισχύουν πνευματικά, και ανθρώπους που μεταμορφώνονται από την ουράνια επιφοίτηση.

Ησυχάστε. Δεν πρόκειται να αναφερθώ σε αυτό το είδος κινηματογράφου. Απλά μια εισαγωγή έκανα. Εδώ θα μας απασχολήσει η ιδέα της σταύρωσης και πως αυτή μετασχηματίζεται καλλιτεχνικά και περνάει στα αρρωστημένα μυαλά κάποιων δημιουργών που προσπαθούν ν' αποτινάξουν την μαγευτική εικόνα της ιστορίας του θεανθρώπινου πάθους. Το απόλυτο παράδειγμα για να πιάσουμε τον ταύρο απ' τα κέρατα, είναι η ταινία "Ένας προφήτης μα τι προφήτης" (1979) των αναρχικών του μαύρου χιούμορ, των ανανεωτών του βρετανικού φλέγματος και της ανατρεπτικής έμπνευσης, της ομάδας καταπέλτη, των θρυλικών, φοβερών και τρομερών Monty Python. Η ύπαρξη ενός τύπου, ονόματι Μπράιαν, που έζησε παράλληλα με τον Ιησού, έδρασε τελείως αντιστικτικά και περιθωριακά, σταυρώθηκε αλλά δεν αναστήθηκε, είναι απλώς ένας θεματικός άξονας, αρκετά βολικός για ν' αλλάξουμε τον αδόξαστο στην ιστορία, αλλά και στην περί αυτής φιλμογραφία.
Η σκανδαλιστική και βλάσφημη αυτή επανεγγραφή της απαρχής της χριστιανοσύνης, οι υπαινιγμοί για τον τυχαίο τρόπο με τον οποίο πλάθονται τα σύμβολα, η ακραία άποψη της μέσης οδού και οι μέσες θέσεις των υποτιθέμενων άκρων. Η λυτρωτική λειτουργία της πατίνας του χρόνου, οι παρεξηγήσεις που είναι ο κανόνας και η έμμεση υπόνοια ότι η ιστορία είναι μια αλυσίδα παρεξηγημένων γεγονότων, ή μια εξωραϊσμένη αφήγηση απίθανων συμπτώσεων. Όλ' αυτά προσφέρονται απλόχερα από τους Πάιθον, πασπαλισμένα με ανελέητο θανατηφόρο χιούμορ, προς τέρψιν και συμμόρφωσιν των άμοιρων θεατών, που δεν ευτύχησαν να είναι αυτόπτες μάρτυρες της περιόδου εκείνης (χε, χε). Η μεγαλύτερη αβάντα των Μόντι γίνεται επί του σταυρού του μαρτυρίου, οπότε και ξεσαλώνουν πλήρως. Τι μιούζικαλ, τι κομάντος της συμφοράς, τι ύστερες προφητείες του αέρα και τι σάτιρα που κόκαλα δεν έχει και κόκαλα τσακίζει. Η ταινία έχει παιχτεί τόσες φορές στα φοιτητικά στέκια και στις λέσχες που έχει λιώσει κυριολεκτικά από τις προβολές. Αλλά και έχει γαλουχήσει γενιές και γενιές.

Ένας άλλος, τραγικός αυτή τη φορά, αντίποδας του θείου δράματος είναι ο "Τελευταίος πειρασμός του Χριστού" (1988) του Μάρτιν Σκορτσέζε. Μια απόπειρα του μεγάλου σκηνοθέτη να προσεγγίσει την ανθρώπινη πλευρά του, την διαρκή εσωτερική της πάλη με την θεϊκή, τις αμφιβολίες για την αποστολή του και την αξία της θυσίας του. Τον αέναο αγώνα της σάρκας και του πνεύματος, την αγωνία και τους διαβολικούς πειρασμούς μιας πραγματικά βασανισμένης ψυχής. Μια καθαρά απελπισμένη προσπάθεια χωρίς ορατή διέξοδο, μια μονομαχία γιγάντων μέσα στο κεφάλι του Χριστού. Η αμφιβολία και η αμφισβήτηση του προορισμού του εκφράζεται κατ' αρχήν στον κήπο της Γεσθημανής και εν κατακλείδι στον σταυρό του μαρτυρίου, όπου και κορυφώνεται το μεγαλείο του δημιουργού.
Οι πολυ-εθνικές μουσικές αναζητήσεις του Πέτρου Γαβριήλ και οι συνταρακτικές ερμηνείες όλων των ηθοποιών με κορυφαίο τον Ιησού - Γουίλεμ Νταφόε, ολοκληρώνουν το χαρακτηρισμό του αριστουργήματος και σφραγίζουν καθοριστικά το θέμα της διπλής φύσης του ανθρώπου. Η ταινία θεωρήθηκε αιρετική και επικρίθηκε, κυρίως από ανθρώπους που δεν την είδαν. Προπηλακίσθηκε και απαγορεύτηκε, αλλά τελικά βρήκε το δρόμο της στις αίθουσες και στα σοβαρά βιντεοκλάμπ. Πολύ φτηνά την γλύτωσε. Αρκεί ν' αναλογιστείτε πως ο συγγραφέας του "Τελευταίου πειρασμού", Νίκος Καζαντζάκης, αφορίστηκε από την ορθόδοξη εκκλησία, για να αποκατασταθεί μόνον πολύ πρόσφατα. Χωρίς αυτό να σημαίνει πως αναγνωρίστηκε πλήρως η βαθιά του πίστη και οι αγαθές του προθέσεις. Και χωρίς να έχασε καθόλου σε εκτίμηση, ούτε πριν ούτε και τώρα.

Ένα ακόμη πιο μικρό λιθαράκι στην υπόθεση της λύτρωσης, έρχεται να βάλει δειλά και ταπεινά ο "Ιησούς του Μόντρεαλ" (1989) του καναδού Ντενί Αρκάν. Μια ομάδα ανεξάρτητων ηθοποιών που διψάει για δημιουργία, προσλαμβάνεται από της εκκλησία για την αναπαράσταση του θείου δράματος. Η λαχτάρα τους να ξεφύγουν από την πεπατημένη, να αυτοσχεδιάσουν και να δείξουν την αξία τους, να πρωτοτυπήσουν σε κάτι αρκετά εξερευνημένο, βρίσκει τον ιδανικό εκφραστή στο πρόσωπο ενός εμπνευσμένου θεατράνθρωπου. Μιας πολυτάλαντης προσωπικότητας που γράφει το έργο, το σκηνοθετεί και σηκώνει και το βάρος του σταυρού της αναγνώρισης. Το ανέβασμα της ανορθόδοξης εκδοχής συγκινεί μέχρι δακρύων, αλλά εγείρει τις έντονες αντιδράσεις της καθολικής κοινότητας. Ταυτόχρονα αναγκάζει τους ήρωές μας να 'ρθουν αντιμέτωποι με την τέχνη τους και το αντικαθρέφτισμά της στο κοινό. Μια τέχνη ακροβατική που απαιτεί πολλές φορές αρκετές θυσίες. Οι πραγματικοί καλλιτέχνες φτάνουν σε σημείο ακόμη και να σταυρωθούν για την πίστη τους σ' αυτό που κάνουν. Η δημιουργία αίρει τα σύνορα και αίρεται από τα μέσα της.
Αλλ' ας περάσουμε σε κάτι πιο μοντέρνο, στην "Υπόθεση Λάρι Φλιντ" (1996) του Μίλος Φόρμαν. Ήταν αρχές του '70, στην αμερική της σεξουαλικής απελευθέρωσης, όταν ο ιμπρεσάριος του σεξ εκτινάχτηκε από την μικρή αλυσίδα των κέντρων στριπτίζ που διηύθυνε, στα μεγάλα σαλόνια της εκδοτικής βιομηχανίας. Το περιοδικό Hustler,
ακραία σεξιστικό, ωμό και φαντασιακά διαστροφικό, εξώθησε στα υπέρτατα όρια τις ανοχές και τις ενοχές του αμερικάνικου λαού. Ο εκδότης του, ο Λάρι Φλιντ, απόβλητος απ' το σχολείο, το μαύρο πρόβατο του Κεντάκι, έγινε ένας ανεπιθύμητος και απαράδεκτος αντι-ήρωας. Οι επιλογές του τον οδήγησαν στην δόξα του και την καταστροφή του. Οι περιστάσεις τον έφεραν να ηγείται μιας ανόσιας σταυροφορίας, αυτής της σεξουαλικής αφύπνισης των μονίμως κοιμισμένων αμερικανών.
Και τον έστησαν ανυπεράσπιστο σχεδόν έναντι της πολιτείας και των μπαμπέσηδων κατηγόρων του, να υπεραμύνεται αβοήθητος της ελευθερίας της έκφρασης και της καλλιτεχνικής δημιουργίας (αυτός ο ελεεινός, ο κανένας, ο απαίδευτος), σηκώνοντας μόνος έναν σταυρό που θα 'πρεπε να σηκώσουν πολλοί άλλοι μαζί του. Και υπομένοντας στωικά τα μαρτυρία την σταύρωση και την αποκαθήλωσή του. Η δύναμη των αληθινών καταστάσεων και της ίδιας της ζωής του μεταγγίζεται αυτούσια και στην ταινία. Ο Γούντι Χάρελσον ζωντανεύει υποδειγματικά τον ατίθασο Λάρι, η Κόρτνεϊ Λαβ ρεστάρει ερμηνευτικά και ο ίδιος ο Φλιντ κρατάει ειρωνικά το ρόλο του ανώτατου δικαστή. "Το μόνο που ήθελα ήταν να βγάλω λεφτά και να περάσω καλά" ψέλλισε ο παράλυτος πια dirty Larry.

Κερασάκι στην τούρτα του περίεργου αυτού γεύματος, είναι η "Σιωπή των αμνών" (1991) του Τζόναθαν Ντέμι. Μια ταινία σταθμός της δεκαετίας που έφυγε. Και την ξαναθυμήθηκα διπλά τώρα που είδα τον "Χάνιμπαλ", τόσο για την σαγηνευτική και τρομακτική της ατμόσφαιρα, όσο και για τον αθέατο τρόμο της και τον περίφημο ερωτισμό που αποπνέει, διαμέσου του φόβου. Κάτι που ούτε κατά διάνοια δεν μου μετέδωσε το σήκουελ. Ούτε στο μικρό του δαχτυλάκι, ούτε στο κομμένο χέρι του εκλεπτυσμένου κανίβαλου. Τέλος πάντων. Εδώ η αναφορά γίνεται για τον Τσαρλς Νάπιερ, τον δεσμοφύλακα του Λέκτερ, που τον σταυρώνει στα κάγκελα του κελιού του και δειπνεί με τα σπλάχνα του. Η εικόνα του εσταυρωμένου και σπλαχνοφαγωμένου φύλακα του νόμου, μού 'χει καρφωθεί για τα καλά. Αλληγορία, μεταφορά ή ανίερη παραπομπή; Κατόπιν εορτής, αληθώς ανέστη.

Η πεντάδα των παθών
Monty Python's Life of Brian (1979) του Terry Jones
Last temptation of Christ (1988) του Martin Scorsese
Jesus de Montreal (1989) του Denys Arcand
The People vs. Larry Flynt (1996) του Milos Forman
The Silence of the Lambs (1991) του Jonathan Demme

Πηγές
Life of Brian στο Pythonet
Life of Brian στο imdb
Larry Flynt Sony official site
Larry Flynt στο imdb
The Silence of the lambs στο imdb
Συλλογή σελίδων και σιωπών
The Silence of the fans
The Silence of the lycos
Last temptation στο Hollywood Jesus!!!
Last temptation στο imdb
Jesus de Montreal στο imdb
Jesus de Roger Ebert

Γ: Dirty Larry ελληνιστί ο βρώμικος Λάρι, κατά το dirty Ηarry.