Βρετανικό σινεμά και γυναίκες πίσω απ' την κάμερα

Δέκα βρετανικές ταινίες από την δεκαετία που έφυγε και μια από την προηγούμενη, μας περιμένουν στο Ολύμπιον για την μεγάλη εβδομάδα. Κοινό τους χαρακτηριστικό η σκηνοθεσία από γυναίκες δημιουργούς. Η συντηρητική αγγλική σχολή επέτρεψε στις σκηνοθέτιδες πολύ περισσότερες ελευθερίες απ' ότι στους (ενίοτε σεμνότυφους) άντρες. Η τολμηρή ματιά, η αντισυμβατική λογική και η επιθετική τακτική, δικαίωσαν τις θηλυκές αυτές επαναστάτριες. Φαίνεται πως η μεγαλύτερη ελπίδα του κινηματογράφου της γηραιάς αλβιόνος είναι οι καταπιεσμένες βρετανίδες και οι μετανάστες. Δείτε τις χωρίς καμιά προκατάληψη, τώρα που είναι η βδομάδα των παθών.
Πρώτη κυρία της άλλης άποψης θεωρείται δίκαια η Σάλι Πότερ. Ξεκίνησε να κάνει ταινίες από την εφηβεία, σχεδόν ταυτόχρονα με τα πρώτα μαθήματα χορού. Εργάστηκε ως επαγγελματίας χορεύτρια και δασκάλα στην κρατική σχολή χορού και συμμετείχε σε αρκετές πρωτοποριακές χορευτικές ομάδες. Παράλληλα γύρισε αρκετά φιλμάκια με θέμα τον χορό και είχε σημαντική επιτυχία. Εδώ έχουμε την ευκαιρία να δούμε τρεις ταινίες της, από τρεις διαφορετικές περιόδους. Από την πρώτη περίοδο, της νεότητας και του αυθορμητισμού, ένα πειραματική φεμινιστικό φαντασιακό μιούζικαλ, τους "Χρυσοθήρες" (1983), όπου συγκεράζονται θαυμαστά και οι επτά τέχνες.
Μια ταινία καθόλα γυναικεία, ιδιαίτερα τολμηρή από κάθε άποψη. Με την εκθαμβωτική ασπρόμαυρη φωτογραφία της Μπαμπέτ Μάνγκολντ, τις αβάντ-τζαζ μουσικές βαριάντες της Λίντσεϊ Κούπερ, την κατακερματισμένη υπέροχη χορογραφία και κινησιολογία, και τις έξοχες πολυ-ερμηνείες της θεϊκής Τζούλι Κρίστι και της μελαψής καλλονής Κολέτ Λαφόντ. Γυρισμένη στα εξωτικά τοπία της ισλανδικής χιονισμένης ενδοχώρας, βρίθει κινηματογραφοφιλικών αναφορών και επιρροών. Από την άμεση αναφορά στους "Χρυσοθήρες" του Τσάπλιν και τον κόσμο του βωβού σινεμά, στα σκοτεινά όνειρα του Κάφκα, των ταινιών νουάρ και του γερμανικού εξπρεσιονισμού. Από τον Κρόνενμπεργκ και τον Γκρήναγουεϊ, στον Φριτς Λανγκ και τον Ταρκόφσκι. Από το μπουρλέσκο στο γκροτέσκο. Από τον μουσικό μινιμαλισμό στην αρτ ροκ. Από το λυρικό παραμύθι στο τρόμο του θατσερισμού και την φαλλοκρατική καταδίωξη. Κι αν σας φαίνεται βαρυφορτωμένη, είναι επειδή τα πολλά λόγια είναι φτώχεια. (Φλου, φίλε μου, όλα είναι φλου).

Ακολουθεί η ταινία που την καταξίωσε, ο ερμαφρόδιτος "Ορλάντο" (1992). Η αιρετική μεταφορά του ομότιτλου μυθιστορήματος της εξίσου καταραμένης Βιρτζίνια Γουλφ, μιας ιδανικής αυτόχειρος. (Μην κοιτάτε που σήμερα θεωρείται κλασική. Κάποτε την φοβόντουσαν πολύ και πολλοί). Ένα ταξίδι στους τελευταίους τέσσερις αιώνες της ευρωπαϊκής ιστορίας, ένα χάρμα οφθαλμών, κοστουμιών και σκηνικών, η χαρά του θεατρόφιλου και του εικαστικόφιλου θεατή. Με μια πολυσχιδή ενσάρκωση του αμφίφυλου πρίγκιπα από την τζαρμανοθρεμμένη Τίλντα Σουίντον. Με σπουδαίες περιφερειακές ηθοποιίες (Κουέντιν Κρισπ και Τζίμι - Bronski Beat - Σόμερβιλ). Και τα τόσα διεθνή βραβεία, μαζί μ' αυτά και τον Χρυσό Αλέξανδρο του δικού μας φεστιβάλ. (Ακόμα θυμάμαι τον κύριο Ντιούκας, επίτιμο πρόξενο της Μ.Β. στην Θεσσαλονίκη, να μην προλαβαίνει να ανεβοκατεβαίνει στη σκηνή για τα βραβεία).

Και φτάνουμε στην περίοδο της ωριμότητας με τον "Άνθρωπο που έκλαιγε" (2000). Ένα ακόμα ταξίδι στην ιστορία της κατεχόμενης Ευρώπης. Μια συνάντηση πολιτισμών και τεχνών στο προπολεμικό Παρίσι. Η ρωσοεβραία ηρωίδα με την αγγελική φωνή (Κριστίνα Ρίτσι), ο τσιγγάνος γητευτής αλόγων (Τζόνι Ντεπ), η ρομαντική και κουτοπόνηρη ρωσίδα χορεύτρια (Κέιτ Μπλάνσετ), ο ιταλιάνος τενόρος (Τζον Τορτούρο) φερέφωνο της φασιστικής προπαγάνδας, και ο στωικός εβραίος θεατρώνης τους (Χάρι Ντιν Στάντον), αποτελούν την πιατέλα με τους "μεζέδες" που θα "τσιμπήσει" εύκολα η ναζιστική λαίλαπα. Η αναζήτηση του πατέρα για την μικρή Φέγκελε θα έχει κατάληξη το Χόλιγουντ. Από το χωνευτήρι των πολιτισμών (η πόλη του φωτός) στο πατητήρι των τεχνών (η ψευδο-πόλη του σινεμά). Βέβαια δεν πρόκειται για κάποιο αριστούργημα (δεν είναι ούτε Ορλάντο ούτε "Μάθημα ταγκό"), αλλά για μια εξίσου τολμηρή δημιουργία. Οπτικά, εικαστικά και μουσικά (όπερα, τσιγγάνικα, Gloomy Sunday και Kronos Quartet, όλα σε ένα).
Δεύτερη τιμώμενη του αφιερώματος είναι η επίσης φεμινίστρια, Αντόνια Μπερντ. Ένας κοινωνικός φεμινισμός αντίθετος από της Σάλι Πότερ, που εκδηλώνεται με τον ευνουχισμό και την ταπείνωση των ανδρών. Πρώτη της μεγάλη επιτυχία ήταν ο τραγικός "Ιερέας" (1994), ένας καθολικός παπάς που αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στον ιερό του όρκο και την κλίση του προς την ομοφυλοφιλία. Ένα προκλητικό μελόδραμα που εξακοντίζει σχόλια για την ομοφυλοφοβία, την σεξουαλική κακοποίηση, την αιμομιξία, την εξοβελιστική πολιτική της καθολικής εκκλησίας, με μια σκοτεινή αίσθηση μαύρου χιούμορ αναμεμειγμένου με τρόμο. Η αδιαλλαξία, η πολιτική ορθότητα και η συγκάλυψη φοβίζουν περισσότερο από τις πράξεις ή τις σκέψεις.

Μετά από ένα αποτυχημένο πέρασμα από το Χόλιγουντ επιστρέφει ξανά στην πατρίδα και κάνει το "Πρόσωπο" (1997). Εδώ έχουμε μια ταινία δράσης με πολύ εμφανείς τις αμερικάνικες επιρροές. Ένας πρώην σοσιαλιστής και άνεργος, αποφασίζει να τιμωρήσει το σύστημα σχεδιάζοντας μια ληστεία ασφαλιστικής εταιρίας. Κάποιος συν-κλέφτης τους όμως τους προδίδει και τους παίρνει τη λεία, σπέρνοντας τον πανικό. Πρόκειται για μια περίεργη αστυνομική περιπέτεια που κινείται ανάμεσα στο κοινωνικό σινεμά και στον Ταραντίνο. Εκεί που τα όρια μεταξύ κακοποιού και ακτιβιστή μοιάζουν δυσδιάκριτα, εμφανίζεται ένας άλλος Ρομπέν των δασών. Ο Ρομπέν των κλεφτών και των υποβαθμισμένων συνοικιών.
Η τρίτη δουλειά της, που θα δούμε εκτάκτως την μεγάλη Τετάρτη, είναι ένα θρίλερ εποχής, το "Ravenous" (1999). Απρόβλητο και απόβλητο από τις ελληνικές αίθουσες. Η απίστευτη ιστορία ενός κανίβαλου που αισθάνεται μοναξιά και δεν μπορεί να κάνει φίλους. Μια ταινία αρκετά καλή που αποδεικνύει περίτρανα τι δύναται να πετύχει μια σκηνοθέτις που προσελήφθη μόλις μια εβδομάδα πριν αρχίσουν τα γυρίσματα. Το σενάριο κυριολεκτικά πήγε περίπατο. Το καστ σ' αφήνει με το στόμα ανοιχτό. Το τέλειο παράδειγμα που σε κάνει να σκεφτείς πως δεν υπάρχει καμιά συνταγή επιτυχίας, αλλά μόνο η αλχημεία του καλού σκηνοθέτη, του καλού συνθέτη, του καλού φωτογράφου και των καλών ηθοποιών. Ο κοινός παρονομαστής και των τριών αυτών ταινιών της Μπερντ είναι αδιαφιλονίκητα ο Ρόμπερτ Κάρλαϊλ (Trainspotting, The full Monty), που δείχνει καθαρά πόσο μεγάλος ηθοποιός είναι σε όλα τα είδη σινεμά.

Τρίτη καταξιωμένη δημιουργός που συμμετέχει εδώ, είναι η καναδή Πατρίτσια Ροζεμά (του λυρικού καλτ αριστουργήματος "Άκουσα τις σειρήνες να τραγουδάνε" του 1987). Βοηθός του βοηθού παρά τω βοηθώ του Κρόνενμπεργκ στη "Μύγα" (1986), σχεδόν άσχετη με το χώρο, ξεπετάχτηκε κυριολεκτικά από το πουθενά. Στην ταινία "Μάνσφιλντ Παρκ" (1999) που θα δούμε εδώ, θα διαπιστώσετε πόσο περφεξιονίστρια είναι, πόσο λεπτές ισορροπίες πετυχαίνει και πως αλλάζει τα φώτα στο κλασικό έργο της Τζέην Όστιν, μεταφέροντάς το με ένα πνεύμα σημερινό, με τρόπο γοητευτικό και μαγικό, τόσο που θα το ενέκρινε και η ίδια η συγγραφέας, αν ζούσε σήμερα. Θα καταλάβετε επίσης και την μεγάλη της αγάπη για την κλασική μουσική και τις άλλες εικαστικές τέχνες.
Το νέο αίμα του γυναικείου βρετανικού σινεμά εκπροσωπείται από τέσσερις πρόσφατες παρουσίες στο χώρο. Ξεκινάμε με την πρωτοεμφανιζόμενη Μάρθα Φάινς, που τολμάει να διασκευάσει τον "Ονιέγκιν" (1999) του Πούσκιν. Προερχόμενη από κινηματογραφική οικογένεια, όντας αδερφή του διάσημου Ρέιφ και του εξίσου γνωστού πλέον Τζόζεφ, έχει έναν αέρα κλασικής παιδείας και κινείται αρκετά καλά για πρωτάρα. Σημαντική συμπαράσταση από τον Ρέιφ, που κρατάει τον ομώνυμο ρόλο με γλοιώδη αξιοπρέπεια, αλλά και από τον έτερο αδελφό της οικογενείας, τον νεαρό Μάνγκους Φάινς που υπογράφει την ατμοσφαιρική κλασική μουσική επένδυση. Η Λιβ Τάιλερ δίνει ρεσιτάλ ερμηνείας ως η μοιραία Τάνια και αποδεικνύει ότι έχει τα προσόντα να χειριστεί και σοβαρότερους ρόλους.

Οι άλλες τρεις ταινίες κινούνται στο μίζερο αγγλοσαξονικό παρόν, ως κατευθείαν επίγονοι του Κεν Λόουτς και του Μάικ Λη. Είναι ο αυτιάς σκανταλιάρης "Ποντικοπαγίδας" (1999) της Λιν Ράμσεϊ, που τσαλαβουτάει στα παρακμιακά προάστια της Γλασκόβης των 70'ς. Με ατέλειωτα κοντινά πλάνα που μεγεθύνουν την εξαθλίωση, τα σκουπίδια και την βρώμα και τα κάνουν ακόμα πιο αβάσταχτα. Είναι η ανείπωτη εκμετάλλευση που υφίσταται παιδιόθεν η μικρή ηρωίδα στην "Στέλλα κάνει κόλπα" (1997) της ντοκιμαντερίστριας Κόουκι Γκιέντροϊτς. Που παλινδρομεί μεταξύ της γενέτειρας Γλασκόβης και του εκπορνευόμενου Λονδίνου. Που ασφυκτιά παντού και παλεύει να ξεφύγει από τους παραισθησιογόνους εφιάλτες των δυναστών της (του πατέρα και της θείας της). Που υπερβαίνει έξοχα η σκηνοθέτις με την διπλή της τελική ανατροπή.
Και τέλος είναι το σύγχρονο δράμα "Κάτω από το δέρμα" (1997) της επίσης ντοκιμαντερίστριας Καρίν Άντλερ, με το εντυπωσιακό επιτελείο ηθοποιών: Σαμάνθα Μόρτον, Ρίτα Τάσινχαμ, Στιούαρτ Τάουνσεντ. Η ιστορία δύο αδελφών που χάνουν την μητέρα τους και ξαναβρίσκουν σταδιακά η μία την άλλη. Να αναφέρω ακόμα, ότι εμβόλιμα θα προβληθούν και επτά μικρού μήκους ταινίες που στιγμάτισαν την δεκαετία που έφυγε. Οι τίτλοι τους είναι "Fatty issues", "Bafta nights", "Alternative fringe", "Melvin's pencils", "Rat women", "Is the design on the wrapper?" και "Guttural". Ραντεβού εκεί και καλό Πάσχα.

Φιλμογραφίες

SALLY POTTER: Thriller (1979), London Story (1980), The Gold Diggers (1983), Tears, Laughter, Fear and Rage: (1987, 4 TV docs), I am an Ox, I am a Horse, I am a Man, I am a Woman (1988), Orlando (1992), The Tango Lesson (1997), The Man Who Cried (2000).
ANTONIA BIRD: EastEnders (1985-86, TV Series), Inspector Morse (1987, TV Series), Thin Air (1988, mini TV Series), TECX (1990, TV Series), The Men's Room (1991, mini TV Series), A Masculine Ending (1992, TV), Safe (1993), Priest (1994), Mad Love (1995), Face (1997), Ravenous (1999), Care (2000, TV).
PATRICIA ROZEMA: Passion: A Letter in 16mm (1985), Urban Menace (1986), I've Heard the Mermaids Singing (1987), White Room (1990), Montreal vu par... (1991, segment "Desperanto"), When Night Is Falling (1995), Bach Cello Suite #6: Six Gestures (1997), Yo-Yo Ma Inspired by Bach (1997, TV Series), Mansfield Park (1999), Happy Days (2000, TV), This Might Be Good (2000).
COKY GIERDROYC: Murder Most Horrid (1991, TV Series), TV Hell (1992, TV), Life's a Bitch (1995, TV), The Future Lasts a Long Time (1996), Stella Does Tricks (1997), Women Talking Dirty (1999).
LYNNE RAMSAY: Small Deaths (1996), Gasman (1997), Ratcatcher (1999).
CARINE ADLER: Fever (1994), Under the Skin (1997).

Πηγές
Βιογραφία της Sally Potter
Gold Diggers στην Chicago Reader
Orlando στο imdb
Orlando fan-site
The man who cried στο imdb
The man who cried official UIP site
The man who cried bzine site
Ratcatcher στο imdb
Onegin στο imdb
Onegin un-official site
Onegin bzine site
Mansfield park στο imdb
Mansfield park official MiraMax site
Priest στο imdb
Priest στην MiraMax
Face στο imdb
Ravenous από τον Ebert
Ravenous από το 6degrees
Stella does tricks στο imdb

ΥΓ1: Η PJ Harvey κάνει επίσης κόλπα και ερμηνεύει το "This is Love" στους τίτλους του τέλους (θα το βρείτε στον νέο της δίσκο Stories From The City, Stories From The Sea). Την μουσική της ταινίας υπογράφει ο Nick Bicat (Reflecting Skin, Weatherby).
ΥΓ2: Η Καρίν Άντλερ γεννήθηκε στο Μπουένος Άιρες και η ταινία της είχε παρουσιαστεί στους Νέους Ορίζοντες του δικού μας φεστιβάλ.
ΥΓ3: Κάτω απ' το δέρμα κινούνται The Aloof που επενδύουν μουσικά την όμορφη Άιρις και την άστατη ζωή της.