Sonic Sisters Festival

Στο αφιέρωμα που κάναμε με τη Μαρία Φλέδου και την Ελένη Φουντή για το τι σημαίνει να είσαι γυναίκα που αγαπάει και γράφει για τη μουσική, έκλεινα το κείμενό μου σημειώνοντας ότι «μου τριβελίζει το μυαλό η ιδέα να μαζέψω Ελληνίδες μουσικούς και να κάνουμε μια κουβέντα για το σεξισμό και την πατριαρχία στη μουσική στη χώρα μας. Και με χαρά διαπιστώνω ότι δεν ξέρω ποια να πρωτοδιαλέξω και ότι αν περιορίσω τον αριθμό τους θα αδικήσω πάρα πολλές. Δεν ξέρω με ποιόν τρόπο θα το κάνω το πρότζεκτ…. ακόμα το δουλεύω στο μυαλό μου, αλλά θα το κάνω». Για άλλη μια φορά αποδεικνύεται ότι η ζωή τα φέρνει έτσι ώστε να δημιουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες για να κάνουμε τα πράγματα που θέλουμε.

Η αφορμή ήταν η ανακοίνωση του Sonic Sisters Festival το Σάββατο 7 Μαρτίου και η ιδέα μου έγινε η στήλη Grrrl Talk (που ήταν και η δική μου πρόταση για τον τίτλο του προαναφερθέντος αφιερώματος). Γυναίκες που δημιουργούν μουσική θα μιλούν σε μια γυναίκα που γράφει για μουσική – κι αυτή ας είναι η δική μας συμβολή από το μουσικό μας μετερίζι στη μάχη ενάντια στην πατριαρχία και στο σεξισμό.

Στο πρώτο Sonic Sisters Festival, που θα λάβει χώρα στο Daddy’S All Day Bar το Σάββατο 7 Μαρτίου 2026, σε σύλληψη και επιμέλεια της Ladydust, συμμετέχουν, εκτός από την τελευταία, και η Fo, η LOO, η Nat K και το DJ ντουέτο των RedonRush. Τα πλήρη βιογραφικά τους και πληροφορίες για το Φεστιβάλ μπορείτε να βρείτε εδώ.

Αν δεχτούμε το «γυναίκα δεν γεννιέσαι, γίνεσαι» της Σιμόν ντε Μπωβουάρ και τη θεωρία του Τζούντιθ Μπάτλερ για "το φύλο ως επιτέλεση", ποιον ρόλο θεωρείς ότι παίζει το κοινωνικό φύλο και η βιολογία στη γυναικεία δημιουργικότητα στο χώρο της μουσικής;

Ladydust: Η δημιουργικότητα δεν έχει φύλο. Αυτό που έχει φύλο είναι οι κανόνες. Η βιολογία σου δίνει σώμα, αλλά είναι η εκάστοτε κοινωνία που σου λέει πόσο χώρο δικαιούσαι να πιάνεις. Και στη μουσική σκηνή, για τις γυναίκες, αυτό συχνά σημαίνει χρόνια απόδειξης, σιωπής και επιβίωσης. Στα decks δεν ανεβαίνω για να χωρέσω σε ρόλους - μάλλον για το ακριβώς αντίθετο: για να τους κάψω. Η γυναικεία δημιουργικότητα δεν είναι διαφορετική λόγω DNA. Είναι διαφορετική γιατί γεννιέται μέσα σε χώρους ασύμβατους με πολλά κληροδοτημένα κοινωνικά στερεότυπα. Και αυτό την κάνει άγρια, ευάλωτη και δυνατή. Το Sonic Sisters δεν είναι cute project. Είναι γυναίκες που πιάνουν χώρο, ήχο και ιστορία.

Fo: Όταν συνειδητοποιείς (μεγαλώνοντας) πως είσαι θηλυκότητα αμέσως ή συγχρόνως κατανοείς πως δέχεσαι διακρίσεις. Η θηλυκή δημιουργία στη μουσική έρχεται για να εκφράσει αυτόν τον συνολικό πόνο η το συλλογικό τραύμα, που συχνά οδηγεί ακόμη και σε αλλοίωση της ταυτότητας. Ακόμα κι αν δεν το βλέπεις, ή αν δε θέλεις να το παραδεχτείς, ακόμα κι αν υπάρχει άρνηση ή εθελοτυφλία αυτής της διαδρομής από πολλές, συνήθως προνομιούχες, ή επιτυχημένες θηλυκότητες, δύσκολα θα βρεις κάποια που δεν έχει εκτεθεί σε αυτό. Κάποιες από εμάς παλεύουμε με νύχια και με δόντια να αποτρέψουμε τη διαγενεακή μεταβίβαση.

LOO: Το κοινωνικό φύλο επηρεάζει την πρόσβαση (εκπαίδευση, δίκτυα, ευκαιρίες), τις προσδοκίες (τι «ταιριάζει» σε μια γυναίκα) και την αυτοαντίληψη. Η βιολογία παίζει ρόλο κυρίως ως εμπειρία σώματος — όχι ως περιορισμός ικανότητας. Το κρίσιμο σημείο: η δημιουργικότητα δεν είναι έμφυλη· οι συνθήκες μέσα στις οποίες επιτρέπεται να εκφραστεί είναι.

Nat K: Δεν θα έπρεπε να παίζει κανέναν ρόλο. Αυτό που θα μπορούσαμε να πούμε είναι ότι η γυναικεία δημιουργικότητα διαμορφώνεται από διαφορετικά βιώματα τα οποία προκύπτουν από τη ζωή της εκάστοτε γυναίκας μέσα σε ένα περιβάλλον που πολλές φορές αντιμετωπίζει τις γυναίκες ως το «αδύναμο» φύλο, και έχει ως αποτέλεσμα μια διαφορετική προσέγγιση, γεμάτη συναισθήματα.

RedonRush: Αν δεχτούμε ότι το φύλο είναι μια συνεχής «επιτέλεση», τότε η μουσική είναι η σκηνή όπου αυτή η επιτέλεση γίνεται πιο φανερή από πουθενά αλλού. Η βιολογία δεν καθορίζει το ταλέντο, αλλά το κοινωνικό φύλο καθορίζει δυστυχώς τις συνθήκες κάτω από τις οποίες αυτό το ταλέντο θα ανθίσει. Στη δημιουργικότητα, το φύλο παίζει τον ρόλο του φίλτρου εμπειριών. Δεν δημιουργούμε ως «βιολογικές γυναίκες», αλλά ως άτομα που έχουν βιώσει τον κόσμο μέσα από τις προσδοκίες και τους περιορισμούς που μάς επέβαλε η κοινωνία. Αυτή η κοινή εμπειρία της διεκδίκησης χώρου είναι που δίνει στον ήχο των γυναικών μια ιδιαίτερη ενέργεια και ανθεκτικότητα.

Σε συνέχεια της προηγούμενης ερώτησης, πώς καταφέρνει μια μουσικός να βρει τη θέση της στη δημιουργία - και κατ' επέκταση, στη δισκογραφία, στη σκηνή και εν γένει στη μουσική κοινότητα;

Ladydust: Καταρχάς δεν μιλάω μόνο για μουσικούς, αλλά και για DJs, selectors, curators - δημιουργούς γενικά. Και η αλήθεια είναι απλή: δεν «βρίσκεις» τη θέση σου. Τη φτιάχνεις. Με επιμονή και με δουλειά. Δεν υπάρχει manual για γυναίκες στη σκηνή. Υπάρχει, δυστυχώς, πολλές φορές υποτίμηση. Υπάρχει και το να σε αγνοούν. Και μετά υπάρχει φυσικά το να συνεχίζεις. Η θέση σου χτίζεται όταν σταματάς να περιμένεις έγκριση. Κοινώς, όταν παίρνεις τον έλεγχο της αφήγησης. Η αλληλεγγύη μεταξύ μας, για μένα, είναι πολιτική πράξη. Όταν ανοίγουμε χώρο η μία για την άλλη, αλλάζει όλο το τοπίο.

Fo: Με πείσμα και υπομονή. Αρχικά θα πρέπει να καταφέρει να μπει στον χώρο, που ευτυχώς σήμερα γίνεται κάπως πιο εύκολα. Μετά, θα πρέπει να φιλτράρει ατέρμονα τη θέση της στη δημιουργία, να συγκρίνεται συνεχώς, να ανταγωνίζεται τις άλλες θηλυκότητες - γιατί σε αυτή τη δυσάρεστη θέση θα σε βάλουν, είτε θέλεις είτε όχι - για να καταφέρει να αποσπάσει ένα κομματάκι της πίτας. Είναι πολύ σημαντικό να ανακαλύψεις την κοινότητά σου, ή να τη δημιουργήσεις - η δύναμη και η υποστήριξη που παίρνεις είναι πηγές αισιοδοξίας. Τα στατιστικά τεκμηριωμένα εμπόδια που αντιμετωπίζουν οι θηλυκότητες στη μουσική και οι λόγοι για τους οποίους αποφασίζουν να αποχωρήσουν είναι ο ηλικιακός ρατσισμός, η σεξουαλική παρενόχληση, η υποεκπροσώπηση και η πρόσβαση ή έλλειψη πόρων. Δεν μπαίνω καν στα ζητήματα διαθεματικότητας, γιατί εκεί η εικόνα είναι ακόμη πιο ζοφερή.

LOO: Μια μουσικός βρίσκει τη θέση της συνήθως μέσω τριών μηχανισμών - Καλλιτεχνική ταυτότητα: προσωπική αισθητική και ήχος, ανεξάρτητα από στερεότυπα. Ορατότητα και δίκτυα: συνεργασίες, κοινότητες, DIY παραγωγή, παρουσία σε σκηνές που ευνοούν τη διαφορετικότητα. Ανθεκτικότητα: αποδοχή ότι η απόρριψη είναι δομικό στοιχείο του χώρου. Η δισκογραφία και η σκηνή λειτουργούν με σχέσεις, timing και αφήγημα. Λόγω φύλου, η προσπάθεια να αποδείξεις την αξία σου είναι συνεχής και εξαντλητική.

Nat K: Ο καθένας κερδίζει τη θέση του. Δεν «παίρνει» τη θέση του σε ένα χώρο μόνο βάσει του φύλου του, θέλει χρόνο, δουλειά και συνεχή προσπάθεια.

RedonRush: Μια Dj ή μουσικός, βρίσκει τη θέση της όχι περιμένοντας να της την παραχωρήσουν, αλλά δημιουργώντας τη. Στα booths, ο χώρος ήταν για χρόνια ανδροκρατούμενος. Η δικτύωση και η αλληλεγγύη είναι η λύση. Βρίσκεις τη θέση σου όταν ανήκεις σε μια κοινότητα που σε ενδυναμώνει και εξελίσσει δημιουργικά και τη δική σου αισθητική. Το Sonic Sisters είναι το τέλειο παράδειγμα αυτού του ανοιχτού χώρου έκφρασης. Είμαστε πολλές και γινόμαστε περισσότερες.

Γιατί πρέπει συνεχώς να αποδεικνύουμε ότι είμαστε αρκετά καλές, αρκετά σοβαρές, αρκετά άξιες να δημιουργούμε μουσική, ιδίως τα “σοβαρά” είδη - και γιατί όταν δημιουργούμε, τα συναισθήματα που βγάζουμε αντιμετωπίζονται συχνότατα ως "υπερβολικά";

Ladydust: Χθες μόλις, μετά από ένα σετ μου, ήρθε ένας τύπος - από τελείως άλλο επαγγελματικό χώρο - απλώς για να πετάξει ότι «εκείνο το κομμάτι θα το έβαζε αλλιώς» και ότι αυτός «θα έκανε διαφορετική σειρά στο playlist». Δεν είχε τίποτα ουσιαστικό να πει. Απλώς ένιωσε ότι μπορεί. Δεν υπάρχει περίπτωση να έκανε το ίδιο σε έναν άντρα DJ. Αλλά εδώ, στο μυαλό του έγινε αυτομάτως «οκ να δώσω feedback». Δυστυχώς, κάποιοι θεωρούν ότι δικαιούνται να μάς εξηγούν τον χώρο μας. Και εδώ είναι το punk κομμάτι: δεν παίζουμε μουσική για κάποιο approval, ούτε για να μας αξιολογεί κάποιος τυχαίος. Είναι αναγκαίο εν έτει 2026 να σταματήσει το mansplaining, η αμφισβήτηση και η ανάγκη για «διορθώσεις».

Fo: Το να καταλαμβάνεις χώρο είναι προνόμιο και τα προνόμια δίνονται δύσκολα από αυτούς που τα έχουν.

LOO: Η ανάγκη συνεχούς απόδειξης προκύπτει από ιστορικά στερεότυπα: η τεχνική δεξιότητα και η «σοβαρή» δημιουργία συνδέθηκαν πολιτισμικά με το ανδρικό πρότυπο. Όταν μια γυναίκα εκφράζει έντονο συναίσθημα, συχνά ερμηνεύεται ως υπερβολή επειδή η συναισθηματικότητα έχει υποτιμηθεί ως μη-ορθολογική. Παράδοξο: τα ίδια χαρακτηριστικά στους άνδρες εκλαμβάνονται ως πάθος ή ιδιοφυΐα. Η λύση δεν είναι η προσαρμογή, αλλά η μετατόπιση των κριτηρίων.

Nat K: Δεν χρειάζεται να αποδείξουμε ποδιές είμαστε. Το αποδεικνύουμε κάθε φορά με τη δουλειά μας και την παρουσία μας.

RedonRush: Είναι η κλασική παγίδα: αν μια γυναίκα είναι τελειομανής, θεωρείται |δύσκολη»· αν εκφράσει έντονο συναίσθημα στη μουσική της, θεωρείται «υστερική» ή «υπερβολική». Σε είδη «σοβαρά», όπως η electronica, η darkwave ή η techno, υπάρχει ακόμα η προκατάληψη ότι η τεχνολογία είναι «αντρική υπόθεση». Εμείς πιστεύουμε ακράδαντα ότι συναίσθημα δεν είναι αδυναμία, είναι καύσιμο. Η μουσική χωρίς συναίσθημα είναι απλώς μαθηματικά.

Ποια είναι η πιο ακραία σεξιστική συμπεριφορά που έχεις αντιμετωπίσει όλα αυτά τα χρόνια στο χώρο;

Ladydust: Θυμάμαι, πρέπει να ήταν 2011, όταν ήμουν opening act στο Gagarin σε μια γνωστή εγχώρια μπάντα, που ένας άνθρωπος τον οποίο εκτιμούσα - και που ήταν μάλιστα founder ενός από τους μεγαλύτερους συναυλιακούς χώρους αυτής της χώρας - γύρισε και μου είπε: «καλά μωρέ, τι κάνεις ακόμα εδώ σε αυτή την ηλικία;». Δεν νομίζω ότι το είπε με κακία. Αλλά δεν μπορώ να φανταστώ να το έλεγε επίσης ποτέ αυτό σε άντρα. Ο σεξισμός στη σκηνή δεν είναι πάντα χοντρός. Αλλά είναι σταθερός και υπόγειος. Ήταν απογοητευτικό - ειδικά επειδή ερχόταν από άνθρωπο που εκτιμούσα και εκτιμώ ακόμα. Αλλά όχι γι’ αυτό προφανώς. Και ειλικρινά, δεν μπορώ καν να φανταστώ πώς θα του φαινόταν να με έβλεπε σήμερα, σχεδόν 15 χρόνια μετά, που εξακολουθώ να κάνω το ίδιο πράγμα.

Fo: Γύρω στο 2000 με είχαν καλέσει να παίξω σε μία επαρχιακή πόλη και ήθελαν να έχουν και χορευτές - έτσι πήγα με μία φίλη και έναν φίλο που τότε χόρευαν στο +Soda. Καθ’ όλη τη διάρκεια της βραδιάς, οι θαμώνες που στο 98% ήταν άνδρες, άρχισαν να παρενοχλούν εμένα στο booth, αλλά και τη χορεύτρια με κρεσέντο όταν πήγαιναν στο βάθρο που χόρευε και κοίταζαν απροκάλυπτα κάτω από τη φούστα της για να δουν τα εσώρουχά της. Η βραδιά βγήκε, κακήν - κακώς, κι όταν πήγαμε να φύγουμε μας ενημέρωσε ο promoter πως έξω από το μαγαζί μας περίμεναν κάποιοι από τον κόσμο με σκοπό να μας παρενοχλήσουν και να μας κακοποιήσουν. Μας φυγάδεψαν τελείως κινηματογραφικά από την πίσω πόρτα, όπου είχαν φέρει το αυτοκίνητό μου. Όταν μπήκαμε μέσα και αναπτύξαμε ταχύτητα είδαμε πίσω μας γύρω στα 30-40 άτομα να τρέχουν ουρλιάζοντας, όταν μας πήραν χαμπάρι, κυνηγώντας το αυτοκίνητο. Χαλαρώσαμε κάπως όταν βγήκαμε στην εθνική οδό και κοιτάζαμε πίσω μας με τρόμο μέχρι να φτάσουμε στην Αθήνα. Σημειωτέον, είχαμε μαζί μας αρκετούς άνδρες που είχαν έρθει για παρέα. Δεν πτοήθηκαν.   

LOO: Υποτίμηση τεχνικής επάρκειας [«ποιος σου έστησε τον ήχο, γράφεις σαν άντρας (συνθέτης), καλά παίζεις για γυναίκα (dj)»]. Σεξουαλικοποίηση αντί για αξιολόγηση έργου. Αποκλεισμός από line-ups ή αποφάσεις παραγωγής. Mansplaining σε στούντιο/τεχνικό εξοπλισμό. Οικονομική ανισότητα για ίδια εργασία. Η πιο ακραία μορφή είναι όταν η επαγγελματική πρόσβαση συνδέεται με προσωπικά ή σεξουαλικά ανταλλάγματα.

Nat K: Μια φορά, πριν χρόνια, παίζαμε back to back με έναν φίλο. Σε κάποια στιγμή λοιπόν, πλησιάζει κάποιος και περιμένει δίπλα στο booth. Κατεβάζω εγώ τα ακουστικά και, καθώς ήταν από την πλευρά μου, πλησιάζω να δω τι θέλει. Και μου λέει «θέλω να πω κάτι στον dj»…. Του απαντώ «πες μου» και ακούω «α! Και εσύ dj είσαι»;

RedonRush: Δεν ξέρω αν έχει νόημα να σταθώ στον πιο «παλιό», σχεδόν καθημερινό σεξισμό — εκείνον που αφορά το φύλο, το ντύσιμο, το κραγιόν, την ηλικία. Για χρόνια αυτά θεωρούνταν σχεδόν μέρος του πακέτου: σχόλια για το πώς «πρέπει» να δείχνεις, υπαινιγμοί ότι η εμφάνιση προηγείται της δουλειάς σου. Ίσως τα πράγματα είναι λίγο καλύτερα σήμερα, αλλά αυτή η επιφανειακή κριτική δεν έχει εξαφανιστεί. Οι πιο «ακραίες» συμπεριφορές, όμως, δεν είναι πάντα οι κραυγαλέες. Είναι οι υπόγειες, οι σχεδόν αόρατες. Είναι το κλασικό mansplaining πάνω από την κονσόλα: κάποιος που σκύβει δίπλα σου για να σου δείξει πώς να συνδέσεις ένα καλώδιο ή πώς να ρυθμίσεις το gain — λες και δεν το έχεις κάνει χιλιάδες φορές, λες και δεν είναι ο χώρος σου. Αυτή η διαρκής, σιωπηλή αμφισβήτηση της τεχνικής μας κατάρτισης είναι ίσως ο πιο κουραστικός σεξισμός. Όχι γιατί φωνάζει, αλλά γιατί επαναλαμβάνεται. Και κάθε φορά σου θυμίζει ότι πρέπει να αποδεικνύεις ξανά και ξανά πως ανήκεις εκεί.

Αν είχες μπροστά σου την εαυτή σου όταν ξεκίνησε να δημιουργεί μουσική, τι θα της έλεγες που σήμερα, μετά από τόσα χρόνια στο χώρο, κρίνεις ότι θα της ήταν ιδιαίτερα χρήσιμο;

Ladydust: Δεν θα σχημάτιζα εύκολα άποψη πριν να έχω όσο το δυνατόν περισσότερα δεδομένα. Ούτε θα εξιδανίκευα στο κεφάλι μου κάποια άτομα πριν τα γνωρίσω πολύ καλά. Θα έδινα περισσότερο χρόνο για να καταλάβω και μετά θα αποφάσιζα πιο καθαρά. Δεν θα χρειαζόμουν projections ούτε και θα κουβαλούσα τις φαντασιώσεις κανενός. Θα καταλάβαινα γρηγορότερα ότι είμαστε οι ίδιοι οι ήρωες των εαυτών μας - όχι οι καθρέφτες άλλων.

Fo: Στην πορεία σου τα όχι θα είναι πιο σημαντικά και καθοριστικά από τα ναι. Να προσέξεις πολύ τα αυτιά σου και την ακοή σου. Η ηθική σου πυξίδα, η αντικειμενικότητα και η σαφής διάσταση μεταξύ καλού και κακού θα σε ανταμείψουν, αλλά θα σε δυσκολέψουν πολύ. Πολλές φορές θα αυτομουτζωθείς που δεν ακολούθησες την ακαδημαϊκή καριέρα που σου προτάθηκε, αλλά αυτή η πρωτόλεια και βαθιά σύνδεσή σου με τη μουσική και τους ανθρώπους μέσω αυτής θα γίνουν η μεγαλύτερή σου νίκη και παρακαταθήκη.

LOO: Σε μια νεότερη εκδοχή εαυτού: Μην περιμένεις άδεια για να υπάρξεις καλλιτεχνικά. Μάθε την τεχνολογία σε βάθος - η αυτονομία μειώνει την εξάρτηση από gatekeepers. Όσο πιο νέα μπορείς. Από τα 20!

Nat K: Να είναι ο εαυτός της, να ρισκάρει και να μην απογοητεύεται.

RedonRush: Μην χαμηλώνεις την ένταση για να μην τους ενοχλήσεις. Ούτε στον ήχο σου, ούτε στην προσωπικότητά σου.