Gregorio Paniagua – Musique de la Grèce Antique

Gregorio Paniagua – Musique de la Grèce Antique (Harmonia Mundi 1979)

Μουσική της Αρχαίας Ελλάδας. Τι άραγε να σημαίνει κάτι τέτοιο. Δηλαδή πως μπορεί να είναι αυτή η μουσική που δεν μπορεί παρά να είναι εντελώς άγνωστη (δεν είχαν οι αρχαίοι Έλληνες -απ’ όσο ξέρουμε– μηχανήματα και στούντιο ηχογραφήσεων, αλλά ούτε και σώθηκε η μουσική τους με άλλους τρόπους εκτός από κάτι ψήγματα από δω κ από κει, όχι ικανά να μας δώσουν μια ουσιαστική ιδέα); Ε λοιπόν κατά την ταπεινή μου γνώμη, δεν μπορεί να …είναι. Δηλαδή αν θέλουμε να είμαστε ακριβείς, και εμείς και όσοι επιχειρούν να δουλέψουν πάνω στο ζήτημα, κάτι που βέβαια δεν είναι κακό ή λάθος, θα πρέπει να έχουμε στο νου μας ότι όποια απόπειρα προσέγγισης, θα είναι απλώς μια απόπειρα, στην καλύτερη περίπτωση μια πολύ καλή μουσική ουσιαστικά σύγχρονη, που εντελώς στα τυφλά ψαχουλεύει το απώτατο παρελθόν. ‘Οπότε ο τίτλος αυτού εδώ του δίσκου δεν ισχύει παρά μόνο ως ποιητική αδεία.

Από κει και πέρα έχουμε το δικαίωμα να έχουμε φαντασία. Ο θαυμασμός και οι σκέψεις που μπορεί να κάνει ο καθένας για την τέχνη της αρχαιότητας μπορούν να οδηγήσουν σε πάρα πολλούς «τόπους», «χώρους» και… ήχους. Αυτό δεν είναι πάντα βέβαια για καλό, υπάρχουν όμως και τα αξιοθαύμαστα ή και τα μεγαλειώδη.

Εδώ μιλάμε για τον Gregorio Paniagua ο οποίος πέθανε φέτος και για πολλούς λόγους δεν μπορεί παρά να ανήκει σε αυτούς τους λίγους που φτάνουν στο μεγαλειώδες. Μέγας καλλιτέχνης, μελετητής της παλαιάς μουσικής (μεσαιωνικής και αρχαίας) και που ίσως, ίσως λέω, να καταφέρνει να προσεγγίσει κάπως αυτό το μυστήριο της μουσικής που έγινε σε τούτον τον τόπο πριν από 2000 και βάλε χρόνια. Πάντως στις σημειώσεις του δίσκου μας λέει και ο ίδιος ότι η πρόθεση δεν είναι η -έτσι κι αλλιώς αδύνατον να επιτευχθεί- ακρίβεια και το ντοκουμέντο αλλά μια εκφραστική αποτύπωση της ιδέας που έχει για αυτή τη μουσική που έχει πια ολοκληρωτικά χαθεί.

Συνθέσεις ή μέρη συνθέσεων που βρέθηκαν καταγεγραμμένα σε παπύρους. Ο Gregorio Paniagua και οι συνεργάτες του τις μελέτησαν και προσπάθησαν να τις καταλάβουν. Κατασκεύασαν ακόμα και τα όργανα, όργανα παλαιά, εξαφανισμένα που ξαναζωντάνεψε η φωνή τους μετά από χιλιετίες. Είπαμε βοηθάει και η φαντασία. Δεν είναι δυνατόν ως ακροατής να αντιμετωπίσεις μια τέτοια προσπάθεια εντελώς αποστασιοποιημένος και ψυχρός. Δεν έρχεσαι αντιμέτωπος με ένα επιστημονικό πείραμα αλλά με τέχνη. Με μια τέχνη που επιδιώκει την ποίηση του απώτατου παρελθόντος ψηλαφώντας τις ελάχιστες πληροφορίες για αυτό. Και οι μουσικοί αλλά και εσύ ο ακροατής.

Μπαίνοντας στο ψητό, δηλαδή σε αυτό που τελικά ακούμε ερχόμαστε αντιμέτωποι με κάτι σχεδόν ολότελα μη αναγνωρίσιμο (υπάρχουν κάποιες νύξεις που και που από πράγματα όχι και τόσο άγνωστα) που μοιάζει σαν να μην έχει καμιά επαφή με τη μουσική ιστορία. Αυτό μεταξύ άλλων σημαίνει ότι οι άνθρωποι δεν επιδίωξαν να χαϊδέψουν τα αυτιά κανενός. Μέσα στην προσπάθεια να κάνουν κάτι που να είναι πραγματικά δημιουργικό αλλά και πιστό σε αυτό που πιστεύουν για το τι είναι αυτή η μουσική και πως μοιάζει, δεν στρογγύλεψαν τα πράγματα, ούτε τα μετέφεραν μέσω μιας λανθασμένης αντιμετώπισης και κατανόησης στο σήμερα. Μάλλον (σίγουρα) είναι καλύτερα να μην είσαι απόλυτος αν κάτι δεν το ξέρεις καλά. Μια απόλυτη και σίγουρη εκδοχή αυτής της μουσικής θα είχε κάτι ψεύτικο, στην ακόμα χειρότερη περίπτωση, και τουριστικό (έχουμε παραδείγματα δυστυχώς).

Είναι πραγματικά πολύ περίεργη η μουσική που παίζουν εδώ. Άκρως εξωτική. Αλλά ταυτόχρονα εκπέμπει και μια αλλόκοσμη ομορφιά. Μια ομορφιά ξεκάθαρη και ορατή, σε πρώτο πλάνο που προκύπτει από τις μαγικές ικανότητες των μουσικών. Από την καθαρότητα του τρόπου που μπλέκονται μεταξύ τους ή πηγαίνοντας παράλληλα, από την απλότητα των κινήσεών τους ακόμα και στα πιο δύστροπα και παράξενα μέρη και μονοπάτια. Δεν διστάζει ο Paniagua και οι συνεργάτες του να περάσουν με τόλμη αλλά και με αυστηρότητα και πειθαρχία στο παρελθοντικό άγνωστο. Οι ρυθμοί είναι πανταχού παρόντες και αενάως ρέοντες και όσον αφορά τη μουσική αλλά και όσων αφορά τη χρήση της γλώσσας. Χρησιμοποιείται για τα «τραγούδια» η ερασμιακή προφορά, μια πρόταση του 16ου αιώνα σχετικά με το πως πιθανόν προφέρονταν οι φθόγγοι στην κλασική εποχή. Αρκετά διαφορετικά σε σχέση με σήμερα με αποτέλεσμα κάποιος που δεν ξέρει να μην καταλαβαίνει τίποτα. Να πω πως εμένα μου αρέσει αυτό. Δηλαδή αφού έτσι κι αλλιώς απόλυτα ακριβείς δεν μπορούμε να είμαστε, τουλάχιστον ας επιλέξουμε αυτόν τον τρόπο που κάνει ακόμα πιο εξωγήινο και απόμακρο αλλά και πιο ποιητικό το όλον. Είναι ωραία αυτή η προφορά. Οι λέξεις χορεύουν. Έχουν ρυθμό.

Συμβαίνει όμως και κάτι ακόμα πιο περίεργο. Ή τουλάχιστον εμένα μου φαίνεται ότι συμβαίνει. Έχω ακούσει πάρα πολλές φορές αυτή τη μουσική. Δεν απογοητεύει ποτέ και πάντα υπάρχει κάτι απρόσμενο να προσφέρει στον ακροατή. Αυτό βέβαια έχει να κάνει κυρίως με τους σπουδαίους καλλιτέχνες (μην ξεχνιόμαστε). Μια από αυτές τις φορές έκανα ένα πείραμα. Καταρχήν «έπιασα» έναν ρυθμό που μου φάνηκε κάπως γνώριμος και είχα κάποια ερωτηματικά. Γι’ αυτό αμέσως μετά έβαλα να παίξει ένα κομμάτι του Βαμβακάρη. Μετά ξαναέβαλα το προηγούμενο αρχαίο κομμάτι από τον Paniagua αλλά το έβαλα σε λίγο πιο γρήγορη ταχύτητα. Έμεινα κόκκαλο. Αυτό που γινόταν κυρίως στα έγχορδα έμοιαζε πάρα πολύ! Τώρα αυτό πολλά μπορεί να σημαίνει. Πρώτον ότι μπορεί να έχω μεγάλη φαντασία (πιθανόν αλλά είμαι σχεδόν σίγουρος ότι δεν φταίει μόνο αυτό). Δεύτερον ότι άκουσε και ο Paniagua ρεμπέτικα και του ήρθε μια επιφοίτηση πως μπορεί όντως να υπάρχει μια σύνδεσή τους με το πολύ παλαιό παρελθόν. Τρίτον ότι δεν άκουσε απαραίτητα (ή ακόμα κι αν άκουσε δεν είχε αυτό κάποια επίδραση σε τούτη τη μουσική) και όντως προκύπτει, ακόμα και μέσα από αυτή την τόσο απομακρυσμένη χρονικά προσέγγιση, ότι υπάρχει ένας εσωτερικός δεσμός της αρχαίας μουσικής με την νεοελληνική, τουλάχιστον ένα μικρό νήμα αυτού του δεσμού. Μια κάποια συνέχεια. Τίποτα δεν αποκλείεται.

Ξέρω ότι πολλοί μπορεί να εξανίστανται με αυτό που λέω. Μπορεί να τους φαίνεται πολύ τραβηγμένο ή και εντελώς άκυρο. Τους καταλαβαίνω. Και εγώ ο ίδιος αν το άκουγα αυτό από κάποιον θα είχα τις απορίες μου, τις επιφυλάξεις μου (τίς έχω και τώρα) και μάλλον θα αμφισβητούσα όπως έχω ακούσει άλλους σχετικούς να το κάνουν σε σχετική συζήτηση. Δεν ξέρω…εγώ απλώς έπεσα μπροστά σε κάτι και δεν μου διέφυγε. Και με εντυπωσίασε. Και δεν είμαι έτοιμος να το αρνηθώ ως μη γενόμενο. Ούτως ή άλλως 2μισι χιλιάδες χρόνια άμα το σκεφτούμε δεν είναι και πάρα πολλά. Καμιά εκατοστή γενιές. Όλο και κάτι θα έμεινε από τότε.

Όπως και να ‘χει μιλάμε για μουσική μεγάλη.