Ιορδάνης Στυλίδης

Ιορδάνης Στυλίδης: Ζω με τη βοήθεια και τον ενθουσιασμό των άλλων

Συζήτηση με τον καθηγητή, εικαστικό, συγγραφέα κ.α. για την ευτοπία αλλά και το σάουντρακ της. Του Κώστα Καρδερίνη


ΙΣ Ο Ντάνης Στυλίδης είναι επίκουρος καθηγητής του τμήματος Αρχιτεκτόνων-Μηχανικών στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, κάτοχος πτυχίου Οικονομικών σπουδών, εικαστικός ακτιβιστής, γραφίστας, σχεδιαστής, εικονογράφος βιβλίων, φωτογράφος, ζωγράφος, εικαστικός πολυμεσικός καλλιτέχνης, ντιζάινερ, συγγραφέας, ανιχνευτής πόλεων, πολεοδίφης και τοπιοδίφης, συντάκτης ψηφιακών ημερολογίων και... ανήσυχος άνθρωπος. Απόρροια όλων αυτών είναι το εγχειρίδιο ευτυχούς ευ-τοπικής διαβίωσης, ένα οικοδομικό τετράγωνο [Κεντρί 2013, 112σελ.]

Τον [προ]καλέσαμε, λοιπόν, σε μια συζήτηση-φραγή [debate και bedate συνάμα]!

MiC:: Ο ελάχιστος και τελευταίος μισθός ως συμβάν και υπόβαθρο συνεργειών για το μετασχηματισμό των πόλεων. Ανέλυσέ μας αυτήν τη σύντομη περιγραφή του βιβλίου.

Ζούμε κάτω από την κυριαρχία ενός συστήματος ιεραρχημένης σκέψης θεολογικά, κυρίως, καθορισμένου που θεωρούμε και υπηρετούμε ως βέβαιο και μοναδικό. Ισχυρό υπόβαθρο και οδηγό του τρόπου που ενεργούμε και αντιμετωπίζουμε τις σχέσεις μας. Στο βιβλίο μου, ένα οικοδομικό τετράγωνο, περιγράφω και υποστηρίζω πως χρειαζόμαστε μία ήσυχη και ήρεμη στρατηγική δημιουργίας συνεργαζόμενων θυλάκων ζωής (η ζωή στα οικοδομικά τετράγωνα) ώστε, ένα πρωινό, αυτό που ορίζουμε ως εξουσία να έχει χάσει ολόκληρη τη δύναμή του.

Ο μισθός (ή η αμοιβή) ως συμβολική και πραγματική πρακτική της ζωής μπορεί, έτσι, εύκολα, να μεταβληθεί σε εργαλείο αναμόρφωσης της κοινής συλλογικής ζωής. Στο βιβλίο μου περιγράφω επίσης τα εργαλεία και την σκόπευση, τον κοινό σκοπό, για ένα τέτοιο μετασχηματισμό. Πρόκειται για ένα εγχειρίδιο λειτουργίας για τη ραγδαία αναμόρφωση της οικονομίας, δηλαδή του "οίκου" και του "νόμου" που συνδέει και συνέχει την κοινή ζωή εξαιτίας μίας πρόσχαρης και εύρωστης συμφωνίας.

MiC:: Η σχέση με το ανενεργό και δυσλειτουργικό κράτος συνεχίζει να υπάρχει... ως ένα κρίσιμο σημείο... Χρειάζεται η συντονισμένη συνέργειά μας για να εξανεμιστεί το τέρας;

Η σχέση και η συμφωνία μας με τον νόμο και το κράτος δεν μπορεί να αναιρεθεί στιγμιαία. Μπορεί όμως να αναιρεθεί από τη συνεχή, κοινή και αλληλέγγυα δράση στους μυριάδες τόπους της αστικής και αγροτικής ζωής μετά από αλλεπάλληλες κοινές επιχειρήσεις για να κερδίσουμε ό,τι έχει χαθεί. Όχι την θεαματική πρακτική της ζωή σε συνθήκες ανόητης κατανάλωσης αλλά την ευφυή κοινή ζωή της αυτο-διεύθυνσης που θα εδράζεται στην εθελοντική και αλληλέγγυα συνεχή και εύρωστη εργασία, την πνευματική αφύπνιση από τη χρήση όλων των δικτυακών μέσων για την κριτική εξέταση, τη δοκιμή και χρήση των κατακτήσεων της σκέψης, τη χρήση των ήπιων υπόβαθρων μετακίνησης και των δικτύων επικοινωνίας και τροφοδοσίας, τις πρακτικές της απο-ανάπτυξης, της λιτής ζωής σε αφθονία, δηλαδή, έως τότε στο τέλος της ζωής μας.

Μπορούμε, δηλαδή να δημιουργήσουμε θύλακες κοινών (ας πούμε τα οικοδομικά τετράγωνα των πόλεων αλλά και οι διάσπαρτες αγροτικές κοινότητες της περιαστικής και ανοικτής υπαίθρου) όπου θα δοκιμάσουμε ίδιους και δικούς μας τρόπους και νόμους, θα επιχειρήσουμε, δηλαδή, την πραγματοποίηση χιλιάδων ελάχιστων δημοκρατιών.

MiC:: Η ευτοπία δεν χρειάζεται ένα μυθικό τόπο που να περιέχει όλα τα ιδεώδη συστατικά της κοινής ζωής... Τι είναι και τι χρειάζεται λοιπόν;

Έγραψα το βιβλίο ένα οικοδομικό τετράγωνο προσπαθώντας να περιγράψω, να "κατασκευάσω" μέσα σε ένα κείμενο την ιστορία μιας δυνατής Ουτοπίας που, ως τελικό και ορισμένο σε χώρο, χρόνο και σχέσεις δείγμα κοινής ζωής μπορεί να ονομαστεί "Ευτοπία". Τα κείμενα για τις Ουτοπίες είναι στο σύνολό τους πολιτικά κείμενα όπου ο συγγραφέας και εκδότης τους στην πραγματικότητα και την σκέψη κατασκευάζει και υπερασπίζει μία άλλη ιδεώδη ζωή σε αντιπαράθεση με αυτήν που βιώνει. Αυτές οι Ουτοπίες υπάρχουν και τελειώνουν μέσα στην έκταση των κειμένων που τις περιέχουν.

Αντίθετα, η Ευτοπία που προτείνω εκκινεί από την τρέχουσα ιστορική στιγμή της ανθρωπιστικής και πολιτιστικής κρίσης και, χρησιμοποιώντας δημιουργικά και εναλλακτικά τα υπαρκτά εργαλεία της οικονομίας, των νόμων, των σχέσεων ανταλλαγής και υπηρεσιών, αλλά και τα άλλα ιδεώδη και έμφορτα νοήματος και δυνατότητας εργαλεία των κοινών συνελεύσεων, των αλληλέγγυων δικτύων σχέσεων και ανταλλαγών, των επιστημονικών και τεχνολογικών κατακτήσεων, της άμεσης και δια βίου εκπαίδευσης του μετόχου υπερασπιστή και πολίτη της σε όλα τα ουσιώδη και σημαντικά των θετικών και ανθρωπιστικών επιστημών, τη λογοτεχνία, την πρακτική της συγγραφής και της εφεύρεσης, τη γύμναση στη συμμετοχή και τη βύθιση στις εμπειρίες των συλλογικών σχέσεων, μεταβάλλει και μεταβάλλεται συνεχώς σε τόπο και τοπίο, σε πεδίο των δηλώσεων και των θριάμβων της συλλογικότητας. Το "αυτό θα μπορούσε να συμβεί" των συμβατικών κειμενικών περιγραφών των Ουτοπιών μετατρέπεται στο "αυτό μπορεί να γίνει έτσι".


Ένα οικοδομικό τετράγωνοMiC:: Τι είναι χώροι ελκυστές σε αντιδιαστολή με τη σημερινή κατάσταση;

Ονομάζω και περιγράφω, κατασκευάζω και επιδεικνύω τα υλικά και τις κατασκευαστικές τεχνικές αυτών των χώρων-ελκυστών στη διάρκεια και την έκταση του παιγνιώδους κειμένου του βιβλίου μου. Σαν χώρος-ελκυστής μπορεί να οριστεί ο ενδιάμεσος χώρος μεταξύ δύο σωμάτων και του διαλόγου τους, ο ενδιάμεσος χώρος μιας κυκλικής παράταξης μετόχων που θα συμφωνήσουν και θα υπερασπίσουν μία ελάχιστη και μία μέγιστη οραματική συνθήκη φέρνοντάς την στην πραγματικότητα, φτιάχνοντάς την και διαμένοντας στο πεδίο της. Είναι οι χώροι των μεταδόσεων και των αναμεταδόσεων μιας και πολλών σημασιών και νοημάτων.

Οι χώροι-ελκυστές φτιάχνονται και εγκαταλείπονται εξαιτίας της σύνθεσης και της επιθυμίας των κατασκευαστών τους. "... φυτεύω, παρατηρώ, ελέγχω και προστατεύω τα δώματα του οικοδομικού τετραγώνου, καλλωπίζω και συν-λειτουργώ τα εγκαταλελειμμένα του υπόγεια. Σαν σχολεία της γύμνασης της σκέψης, σαν στρατηγεία προσανατολισμού και διεύθυνσης της κοινής ζωής, σαν έκτακτα και διαρκή συνεργεία του πνεύματος και των διαλόγων..."

MiC:: Τα ζεύγη αντιθέτων του Ηράκλειτου είναι εργαλείο κατάδειξης και κατάστρωσης σχεδίων;

Ας διαπραγματευτώ ένα παράδειγμα. Την πνευματική εξάρτησή μας από τη χρήση των λέξεων ανάπτυξη και μεγέθυνση. Περιμένουμε, αναμένουμε μία θεολογικής τάξης επενέργεια του περιεχομένου της λέξης "ανάπτυξη" όπως στο παρελθόν περιμέναμε την απελευθέρωση από κατακτητές και δεσμώτες... περιμένουμε την εκφορά της λέξης από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, κάποια στιγμή, σαν τη στιγμή κατά την οποία τα τυπικά των κατακερματισμένων ζωών μας θα διορθωθούν και θα αλλάξουν.

Όμως, σε ποιους αναφέρεται αυτή η έννοια; ποιους και ποιες πρόκειται να θεραπεύσει; ποιους και ποιες θα περισώσει η μέριμνά της; Είναι μία έννοια που αναφέρεται σε όλους μαζί ομοιογενώς ή σε ομάδες σχέσεων, σε θύλακες σχέσεων; Αυτή η έννοια υπόσχεται ένα προσανατολισμό και μία συνθήκη κοινής, μεριστής και αλληλέγγυας ζωής;

Γνωρίζουμε καλά (χρησιμοποιώντας εικόνες για να υπερασπίσουμε αυτή τη γνώση) πως η ανάπτυξη έρχεται επειδή θα υπάρξει "σκληρή δουλειά" (εργάτες και υπάλληλοι με ατελείωτα ωράρια πειθαρχίας και υποταγής σε χώρους ταχείας παραγωγής πλούτου). Πλούτου, ισχυρίζομαι, που θα μετακινηθεί και πάλι σε εσωτερικούς και εξωτερικούς δεσμώτες της ύπαρξής μας από αυτή την ειδική γεωγραφία. Ταυτόχρονα, ακούω τους ασκητές των πολιτικών, τους ιερείς του οικονομισμού, να χρησιμοποιούν συνέχεια την έννοια "growth" (...και όχι την έννοια "development"...) εκεί όπου εμείς, οι άφρονες και ανελέητοι "εμείς" μεταφράζουμε ύποπτα σε "ανάπτυξη".

Η μεγέθυνση, όμως, είναι μία έννοια "τρομοκράτης", προϋποθέτει τη συνεχή καταστροφή υπηκόων και περιβαλλόντων ζωής γιατί μόνο έτσι μπορεί να συσσωρευτεί γρήγορα πλούτος που, βεβαίως, δεν θα αποκαταστήσει την καταστροφή αλλά θα διαφύγει. Το μεγάλο και επίκαιρο παράδειγμα είναι η καταστροφή που συμβαίνει τώρα στην ορεινή Χαλκιδική, στη θέση "Σκουριές". Αυτή η χωρική και κοινωνική ναρκοθέτηση περιέχεται στην έννοια "μεγέθυνση" (δηλαδή, growth) τη στιγμή που εμείς χορεύουμε ιερούς χορούς στις οργουελιανές τηλεοπτικές συγκεντρώσεις αναφωνώντας ευλαβικά το διεστραμμένο περιεχόμενο της έννοιας growth ως "ανάπτυξη".

MiC:: Το βιβλίο διαπνέεται από την επικούρεια φιλοσοφία και την πρακτική της εφαρμογή. Η ζωή σου είναι δομημένη πάνω σε τέτοια πρότυπα; Ζεις ή ποθείς να ζήσεις σε ένα τέτοιο πλαίσιο;

Διευθύνω εδώ και τρία περίπου χρόνια ένα εργαστήριο τεκμηρίωσης και σχεδιασμού για τους φοιτητές και τις φοιτήτριές μου στο τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας. Ταξιδεύουμε μακριά, στην Ιταλία (στην περιοχή της Τοσκάνης) και εκεί φιλοξενούμαστε από μία σημαντική οικολογική οργάνωση της Ιταλίας (Legambiente) σε ένα παλιό μεγάλο κτίριο (ξενώνα) στην ύπαιθρο. Δουλεύουμε και συζητάμε συνεχώς. Σχεδιάζουμε, κατασκευάζουμε, συνθέτουμε ένα θύλακα ζωής και σχέσεων υπό την επιρροή ενός πρόσκαιρου ευέλικτου και ασταθούς συστήματος ιδεών που κάθε φορά προτείνω (τις έννοιες και τους ορισμούς της Ευτοπίας).

Τα συστατικά και οι έννοιες που στηρίζουν τις μυθικές Ουτοπίες των κειμένων (ένα ταξίδι, ένας τόπος, μία κοινωνία, μία συνθήκη προστασίας, μία διανοητική απασχόληση, μία διαρκής μέριμνα για την καθημερινότητα) πραγματοποιούνται ακριβώς και βαφτίζονται, υιοθετούνται, υπερασπίζονται και υλικοποιούνται σε Ευτοπία για ένα διάστημα έξι ή επτά ημερών. Ναι, μπορώ να πω πως φτιάχνω σύντομες και ακριβείς ευτοπίες. Πού και πού. Είτε μακριά είτε στο γραφείο μου καθώς, αργότερα, συνθέτω τα κείμενα που ορίζουν και τακτοποιούν το περιεχόμενό τους.

MiC:: Ποιες θεωρείς ότι είναι οι ύψιστες αξίες για την κατάκτηση της ευδαιμονίας; [φιλία, αυτάρκεια, ασφάλεια, αταραξία, τετραφάρμακος, λάθε βιώσας;]

Έχω προ πολλού αντικαταστήσει τις λέξεις Αρχιτεκτονική (με κεφαλαίο Α) και Τέχνη (με κεφαλαίο Τ) με τις λέξεις κατοίκηση, παρατήρηση, συζήτηση, εννόηση, παραγωγή. Η Αρχιτεκτονική αλλά και η Τέχνη (πρακτική και θεωρία στην εκπαίδευση νέων ανθρώπων που διαθέτουν τον εαυτό τους στο λόγο και τη σκέψη) έχουν αποδώσει εξέχουσες στιγμές προτάσεων και παραδειγμάτων.

Όμως, πολύ περισσότερο, με ενδιαφέρει η παρατήρηση και η συσχέτιση με το "οτιδήποτε" που με περιβάλλει, εδώ και αλλού (ως απόκτημα και αρχείο, ως συλλογή που πρόκειται αμέσως να διατεθεί), μακρύτερα ή στην ενδοχώρα των συνεπειών που δημιουργεί ο εαυτός μου. Κυνηγάω μία συνομιλία με ανθρώπους μεθυσμένους από τη δυνατότητα που τους δόθηκε να σχεδιάσουν, να κατασκευάσουν, να πουν, να γράψουν, να διαθέσουν και να μετρήσουν αυτό το γίνωμα που έφεραν στον κόσμο. Άλλωστε η λέξη "τέχνη", η διαδικασία, δηλαδή, της μετατροπής μιας σειράς σκέψεων σε υλικότητα, προέρχεται από τη λέξη τίκτω: γεννώ. Ζω με τη βοήθεια και τον ενθουσιασμό των άλλων.

MiC:: Αν πιαστούμε από την επιθυμία για "ένα τραγούδι" ποιο θα ήταν το δικό σου σάουντρακ της Ευτοπίας; Κινηματογράφο έχει η Ευτοπία; Παίζει νουάρ ή κωμωδίες;

Έμαθα να ακούω μουσική στο σπίτι ενός φίλου που καλούσε μία μικρή ομάδα συμμαθητών, κάθε Παρασκευή απόγευμα, για να ακούσουμε τους Doors από ένα state of the art (τότε, 1978) μηχάνημα, το μπομπινόφωνο Nakamichi. Άκουσα ένα δείγμα συνδυασμένου κοινού ήχου στην Philarmonie, στη πόλη του Βερολίνου, πέρασα ένα ολόκληρο καλοκαίρι ακούγοντας το τραγούδι του Peter Gabriel για τον Steven Biko, αλλά και ένα ολόκληρο χρόνο ακούγοντας τους Sex Pistols και τον δίσκο τους Never Mind The Bollocks, κάθε απόγευμα, σταμάτησα το αυτοκίνητό μου καθώς οδηγούσα στην εθνική προς τα Τέμπη για να ακούσω ένα Ηπειρώτικο Πολυφωνικό που με καθήλωσε, ακούω ινδικά τραγούδια στην Ινδία, αραβικά στο Κάιρο και το Μασκάτ (Ομάν), ακούω ένα γρήγορο ροκαμπίλι όταν και κάθε φορά που απογειώνεται το αεροσκάφος που με μεταφέρει.

Διηγούμαι με έντονη συγκίνηση στους φοιτητές και τις φοιτήτριές μου τα επεισόδια και τα "γεγονότα" στην ταινία Άνοιξη, Καλοκαίρι, Φθινόπωρο, Χειμώνας... και Άνοιξη του Kim Ki-duk, θυμάμαι και συγκινούμαι δυνατά από την τελευταία σκηνή στην ταινία Ο Κύκλος των Χαμένων Ποιητών του Peter Weir (με τους μαθητές γίγαντες να στέκονται πάνω στα θρανία τους) αλλά και την εβδομάδα εκείνη που στο Μακεδονικόν είδα όλες του τις ταινίες μαζί.

Θυμάμαι πως εξαιτίας της ταινίας Τα Σαγόνια του Καρχαρία του Steven Spielberg σταμάτησα να κολυμπώ μακριά από τις ακτές. Θυμάμαι τη ζωή μου μέσα στις ταινίες του Alain Resnais αλλά και το χορό του εραστή Αντουάν στην ταινία Ο Εραστής της Κομμώτριας του Patrice Leconte που καθοδήγησε έκτοτε τη σκέψη μου για τη σημαντικότητα και την ευρύτητα των δοχείων ζωής που δεν καθορίζονται επίσημα από ένα επιβεβλημένο νόημα, των αφανών χώρων.

Θυμάμαι ακόμη τα δείγματα κειμένων και υποθέσεων του Le Corbusier στο βιβλίο του Για Mια Aρχιτεκτονική, τα σχόλια και τις έξοχες παραγράφους του Luis Mamford στο βιβλίο του Ο Μύθος της Μηχανής - Τεχνική και Ανάπτυξη του Ανθρώπου, που με έκαναν να σκιρτώ από χαρά εξαιτίας της συγγραφικής του δεινότητας, θυμάμαι το βιβλίο Ο Εικονογραφημένος Άνθρωπος του Ray Brandbury που τώρα καταλαβαίνω τη σημασία του όντας γίνωμα των περιπετειών μου με τα δημιουργήματα των άλλων.

Θυμάμαι τη στιγμή ενός απογεύματος που ξεκίνησα να γράψω μία περιγραφή και δεσμεύτηκα από το κείμενο και τη δύναμή του (όπως θα μπορούσα να δεσμευτώ από τις περιπλανήσεις στις πόλεις, τις χορδές του ηλεκτρικού μπάσου, τις χειρονομίες και τις εντάσεις του έξαλλου σώματός μου σε μία σκηνή).

Περιηγούμαι στις πόλεις, φροντίζω να ταξιδεύω κοντά και μακρύτερα. Έτσι, είμαι συνέχεια ένας άλλος αλλά και μία σύνθεση των στιγμών και των υποθέσεων για τη ζωή που γράφτηκαν πριν από εμένα και με καθοδήγησαν να κοιτάξω καλύτερα. Φτιάχνω και εγώ κείμενα και φροντίζω να συμβουλεύω με όποιον τρόπο μπορώ. Μου αρκεί εκείνη η ματιά, η ματιά που δηλώνει το "...όπα...! όπα...! αυτό δεν το σκέφτηκα ποτέ έτσι...!" η ματιά που δείχνει πως η ζωή τού ή τής συνομιλητή/λήτριάς μου έχει, ήδη, αλλάξει τελείως.

MiC:: στυλίδης ιορδάνης για τον στοχασμό και την τεχνική www.iordanisstylidis.gr