Κρατάω τη... μερική άγνοια ως πηγή μιας κάποιας ευτυχίας στη ζωή
13 χρόνια μετά, ο Παντελής Δημητριάδης (επαν)επισκέπτεται τις "Απλές ασκήσεις στον υπαρξισμό". Τον συνοδεύει η Μαριάννα Βασιλείου.
Στα 13 χρόνια που πέρασαν από το 2013 ως σήμερα πολλά άλλαξαν. Είχα μόλις ξεκινήσει να γράφω στο MiC και ήμουν ενθουσιασμένη που είχαν κυκλοφορήσει οι «Απλές ασκήσεις στον υπάρξισμό» και που θα μιλούσα για αυτές με τον Παντελή Δημητριάδη. Θυμάμαι πόσο άγχος είχα όσο σκεφτόμουν τις ερωτήσεις – θα κατάφερνα κάτι αντάξιο του δίσκου αυτού ή θα γινόμουν ρεζίλι μπροστά σε έναν δημιουργό του οποίου το έργο λάτρευα; Επέλεξα τότε να κάνω μια ερώτηση για κάθε τραγούδι, με αφορμή ένα στίχο του – και τελικά όλα πήγαν καλά, αν κρίνω από το γεγονός ότι για κάθε επανακυκλοφορία των Κόρε.Ύδρο. έλαβε χώρα μια συνέντευξη στο ίδιο μοτίβο. 13 χρόνια μετά, έχοντας ακούσει αμέτρητες φορές αυτό το δίσκο και έχοντας διερωτηθεί πολλές φορές πάνω σε αυτόν, η επανακυκλοφορία του ήταν μια αφορμή για μια (επαν)επίσκεψη σε αυτόν, με νέες (και ελπίζω πιο ουσιαστικές) ερωτησεις στον Παντελή. Τον ευχαριστώ για άλλη μια φορά για την εμπιστοσύνη του.
"Όταν έρχονται οι Τέκτονες": "κι αν πάνθ’ ορά ο Παντεπόπτης Οφθαλμός,/είναι οι λεπτομέρειες σκοτεινές και δίνουν αίγλη στην ιεροτελεστία" - αν τα πανθ' ορά ο Παντεπόπτης Οφθαλμός, αναγκαστικά (;) ορά και το σκοτάδι των λεπτομερειών. Τελικά, μήπως εν τέλει ξέρουμε πολύ καλά τι κρύβει το σκοτάδι (σε οτιδήποτε στη ζωή), απλά επιλέγουμε να μην το βλέπουμε; Ή μήπως το σκοτάδι είναι μέρος των πάντων και εν τέλει πραγματικά δεν μπορούμε ποτέ να ξέρουμε τι κρύβει;
Μου πήρε τέσσερις δεκαετίες να ανακαλύψω τι κρύβει το προσωπικό μου σκοτάδι. Και πάλι, στο περίπου. Πέρασα μία διετία, αμέσως μετά την πανδημία, που πίστευα ότι τα ξέρω όλα και τα έχω απομυθοποιήσει όλα, ότι ολοκλήρωσα τον κύκλο μου. Εκ των υστέρων συνειδητοποίησα ότι ήταν από τις πιο καταθλιπτικές φάσεις της ζωής μου. Από αυτή την άποψη, το υποτιθέμενο φως ήταν το απόλυτο ψυχολογικό σκοτάδι. Ως εκ τούτου, κρατάω τη... μερική άγνοια, το ημίφως ας πούμε, ως πηγή μιας κάποιας ευτυχίας στη ζωή. Σίγουρα ως έναν πολύ σημαντικό λόγο για να συνεχίσεις να ζεις και να δημιουργείς, που για μένα είναι ένα και το αυτό.

"Τα βράδια της κρίσης": "ο κύκλος είχε προ αιώνων κλείσει/για τη δημοκρατία" - είναι λίγο τρομακτικά προφητικό αυτό, ειδικά με τον τραμπισμό και με το AfD (για να πω μόνο το πιο πρόσφατο) να σηκώνουν όλο και πιο πολύ κεφάλι. Είναι τελικά ένα τραγούδι ειρωνείας ή θρήνου το συγκεκριμένο, βλέποντάς το τόσα χρόνια μετά, που (και καλά) έχουμε ξεπεράσει την κρίση;
Σίγουρα δεν είναι τραγούδι θρήνου. Διερώτησης ίσως και, προσωρινής μάλλον, αμφισβήτησης των «δυτικών αξιών», στις οποίες πίστευα και πιστεύω. Άκουσα πρόσφατα σε μία ανταπόκριση από το Ιράν ότι ακόμα και οι αντικαθεστωτικοί Ιρανοί εντός της χώρας κατά μία έννοια στηρίζουν ηθικά το καθεστώς, απέναντι στην κοινή εξωτερική απειλή. Εικάζω πως κάτι αντίστοιχο έγινε και στην Ελλάδα το 1940. Θέλω να πω ότι, σε τέτοιες οριακές καταστάσεις, όπως και αυτή που ζούσαμε την εποχή που γράφτηκε το τραγούδι, ωθείσαι ψυχολογικά στο να συσπειρωθείς σε μια συλλογική γραμμή. Ενστικτωδώς, λοιπόν, συντάχθηκα κι εγώ στην ιδέα ενός περήφανου, ας πούμε, αγώνα για συλλογική επιβίωση, χωρίς όμως να συμμετέχω στις μαζικές εκδηλώσεις των πλατειών της «αγανάκτησης», τις οποίες αντιμετώπιζα με αποστροφή.
"Ποτέ δεν ήμουν μόνος τελικά": "αυτός ο φόβος μήπως χάσω το παιχνίδι/ακόμα με κρατάει εδώ" - τότε μου είχες πει ότι το τελικό στίγμα του στιχουργήματος θα το έλεγες αισιόδοξο. Η αισιοδοξία πηγάζει από τη συνέχιση του παιχνιδιού (ερωτικού, υπαρξιακού, κοινωνικοπολιτικού, οποιουδήποτε είδους) ή από την ύπαρξη του παιχνιδιού καθαυτού - όποιο κι αν είναι το αποτέλεσμα; Κι αν όμως ξέρουμε εξ αρχής ότι το παιχνίδι είναι χαμένο, πού βρίσκεται η αισιοδοξία εδώ;
Χαμένο είναι μόνο αν πιστέψεις ότι έζησες ό,τι ήταν να ζήσεις και δεν υπάρχει πια τίποτα να δώσεις ή να πάρεις, όπως εξήγησα παραπάνω. Είμαι σε εντελώς άλλο μήκος κύματος σ’ αυτή τη φάση της ζωής μου, όπως ακριβώς ήμουν και τότε. Έγραφα τραγούδια συνέχεια, ανακάλυπτα δηλαδή συνεχώς τον κόσμο μέσα και έξω μου και προσπαθούσα να τον περιγράψω, με την πίστη ότι έχω τη δύναμη να επηρεάσω την αποκατάσταση μια τάξης που έχει διαταραχτεί. Αυτό ακριβώς πρεσβεύω και στην παρούσα φάση της ζωής μου, που γράφω τον 4ο δίσκο των Παιδιών της Παλαιότητας - και 8ο της συνολικής δισκογραφίας μου.
"Χωριστός βίος": "κάθε φορά που σε θυμάμαι κάνω κι ένα ακόμα βήμα προς το θάνατο" - το καλοκαίρι στην Αθήνα διάβασα κάτι πολύ όμορφο σε έναν τοίχο κάπου κοντά στη Λουκάρεως: "οι νέοι έρωτες έρχονται όχι για να ακυρώσουν τους παλιούς, αλλά για να τους επαναπροσδιορίσουν". Τελικά μήπως τα βήματα προς το θάνατο όσων αισθημάτων έχουμε νιώσει στο παρελθόν είναι τα βήματα προς μια άλλη ζωή; (Και μόλις συνειδητοποίησα ότι η ερώτηση μπορεί να έχει και μια μεταφυσική-θρησκευτική διάσταση, οπότε εστιάζεις όπου κρίνεις εσύ καλύτερα).
Συναισθηματικά έχω σημαδευτεί, με την κακή έννοια, πολύ περισσότερο από τους αταίριαστους έρωτες, αυτούς που όταν φεύγει η επίδρασή τους πάνω σου αναρωτιέσαι «γιατί». Και καταλήγεις στην ομορφιά, στη μυρωδιά των μαλλιών, σε σεξουαλικής φύσεως λεπτομέρειες... Το συναίσθημα εκεί ήταν πολύ πιο οξύ, αλλά πρόσκαιρο. Οτιδήποτε δεν ενέπιπτε σ’ αυτή την κατηγορία ήταν/είναι «για πάντα», τουλάχιστον σε ό,τι περνάει απ’ το χέρι μου∙ η πραγματική αγάπη, έξω από ναρκισσισμούς, κτητικότητες και αποκλειστικότητες. Με αυτά τα δεδομένα, η πρώτη κατηγορία είναι τα βήματα προς το θάνατο, η δεύτερη προς τη ζωή. Και οι δύο είναι πολύτιμες.
"Ο δρόμος μου για σένα": "δεν ξέρω αλήθεια, αν ενέδιδες, για πόσο θά ’χα αντέξει" - ξαναδιαβάζω τώρα αυτό που μου είχες πει το 2013 ότι "η κοινωνική σύμβαση θα ονόμαζε κάτι τέτοιο "ερωτική ανωριμότητα", προσωπικά θεωρώ ότι η φύση είναι κάτι πολύ σοφό για να το χαρακτηρίσεις ανώριμο". Προβοκατόρικα εντελώς όμως, θα ρωτήσω το εξής: πόσο σοφό μπορεί να είναι κάτι που είναι πολύ πιθανό να πληγώσει έναν άλλο άνθρωπο, στο σενάριο που κυνηγάμε το αντικείμενο του πόθου και μετά, αφού αυτό ενδώσει, δεν αντέχουμε να το έχουμε;
Πιάνω το νήμα από την προηγούμενη απάντηση, καθώς το δεύτερο πρόσωπο και στα δύο τραγούδια είναι το ίδιο, οπότε μιλάμε για την ίδια ακριβώς συνθήκη. Η σοφία της φύσης εδώ έγκειται στο πολύτιμο του μαθήματος. Εξάλλου, η σοφία αυτή δεν πρέπει να συγχέεται με την ηθική, ενώ ενίοτε προσκρούει και στη λογική: τα θηλυκά guppies προτιμούν τους θηρευτές από την - ασφυκτική - πολιορκία των αρσενικών. Στην παρούσα περίπτωση αυτός που πληγώθηκε ήμουν εγώ. Το αποτέλεσμα της αντίθετης έκβασης είναι μια εικασία, επιστρατευθέντων προφανώς και αμυντικής φύσεως ενισχύσεων...
"Χάδια": "κάποιοι δεν ζητάνε χάδια/κι ας ζούνε στο σκοτάδι" - θα ρωτήσω κάτι πιο γενικό, δεδομένου ότι αυτό είναι το μοναδικό κομμάτι του δίσκου στο οποίο οι στίχοι δεν είναι δικοί σου αλλά του Αλέξανδρου Μακρή. Γενικά στα στιχουργήματά σου η αφή και το άγγιγμα έχουν έντονο ρόλο και δικές τους εικόνες (έτσι ενδεικτικά το ζεστό σώμα και τα βρεγμένα μαλλιά στο "Εδώ κατοικεί η αμαρτία" και ο παξινίτικος ήλιος που καίει το κορμί στο "Περί πάθους '05") - είναι κάτι εσκεμμένο ή κάτι που ανακύπτει ενστικτωδώς κατά τη συγγραφή;
Παρότι ακραία υποχόνδριος, στο επικοινωνιακό μου ρεπερτόριο το άγγιγμα έχει πρωταρχική θέση. Υπό φυσιολογικές συναισθηματικές συνθήκες, σπανίως δε θα αγγίξω ένα πρόσωπο που εκτιμώ, όταν το συναντήσω. Ή δε θα χαιρετήσω με απτικό τρόπο, εξαιρουμένης φυσικά της χειραψίας, ένα πρόσωπο που έχω γνωρίσει εξ’ αποστάσεως και συναντάω για πρώτη φορά, εφόσον έχω διαγνώσει φωτεινή... αύρα. Επιπροσθέτως, θα πρέπει να επισημάνω την ταύτιση που είχα νιώσει όταν άκουσα κάποτε τον Ανδρέα Μικρούτσικο να χαρακτηρίζει τον εαυτό του «φιλάκια».
"Μια ανοιχτή πληγή": "Κι αναρωτιέμαι αν τώρα πρέπει και πάλι να αφεθώ/ή να σε ρίξω στην παγίδα μου εγώ" - έχουμε ξαναμιλήσει για το ότι οι πληγές της αγάπης είναι παράσημα. Αν όμως τις πληγές αυτές τις αποκτήσαμε αφού ξυθήκαμε στη γκλίτσα του τσομπάνη ή υπήρξαμε εμείς ο τσομπάνης της παροιμίας, πάλι θα είναι παράσημα ή μνημεία μαζοχισμού; Ή μήπως εν τέλει το αποτέλεσμα είναι ίδιο;
Το παράσημο εδώ, όπως το εννοεί δηλαδή ο Πυθαγόρας στο τραγούδι του Γιάννη Πάριου «Γιατί με ειρωνεύεστε», είναι για μένα πέρα από ηθική ανταπόδοση της «ανδρείας» απέναντι στα πάθη του έρωτα, μιας μάχης που δόθηκε ηρωικά αλλά δεν κερδήθηκε, και ένα «χρυσωμένο χάπι»: υπήρξα μεν μαζοχιστής, αλλά επιβραβεύτηκα γι’ αυτό. Πολέμησα, δεν (σε) κέρδισα, αλλά με κάποιον τρόπο, καλλιτεχνικής (έστω) τάξεως, σε έκανα δικό μου. Εξαντλητικά κατατοπιστικό ως προς αυτό είναι το δοκίμιο του Ευγένιου Αρανίτση «Οι βαθμίδες της ερωτικής αφιέρωσης».
"Πένθος για το τέλος του Καλοκαιριού(;) ή Οι τελευταίες ώρες ή Τ' απομεινάρια μιας σχέσεως": "με το μαχαίρι του ψωμιού/θα κοπώ για να κρύψω το δάκρυ". Αυτός ο στίχος ομολογώ πάντα μου έκανε εντύπωση. Δεν είναι το μαχαίρι του βουτύρου που δεν κόβει ή του κρέατος που κόβει ακόμα και σκληρά σημεία. Του ψωμιού είναι πριονωτό, κόβει την κόρα αλλά δεν θρυμματίζει την ψίχα. Νιώθω ότι είναι σαν να σημαίνει ότι το δάκρυ δεν προέρχεται από το εξωτερικό μας περίβλημα που κόβεται, αλλά από το μέσα μας που μένει άθικτο - και για αυτό η καταστροφή του έξω μας το κρύβει. Μπορεί να είναι τραβηγμένο αυτό που μου έβγαλε, αλλά πες μου σε παρακαλώ πώς βγήκε αυτός ο στίχος.
Είναι τραβηγμένο, ναι, αλλά ωραία τραβηγμένο. Η αλήθεια είναι πολύ πιο πεζή, ως συνήθως: Τη στιγμή της αναχώρησης του περί ου ο λόγος προσώπου έκοβα το ψωμί. Το συγκεκριμένο τραγούδι είναι από τα πιο φορτισμένα που έχω γράψει, καθώς βρισκόμουν σε καθεστώς συνειδησιακής, και συγκινησιακής, πανωλεθρίας.
"Ο Σατανάς της γειτονιάς": "Ποτέ δεν ήταν συνειδώς στα εγκλήματά του,/ γι’ αυτό ακολούθησα κι εγώ τα βήματά του" - αυτό εδώ είναι πολύ βασική αρχή του ποινικού δικαίου. Αν δεν υπάρχει γνώση, δεν υπάρχει καταλογισμός και άρα δεν υπάρχει και έγκλημα. Μπορεί όμως στην καθημερινότητα η έλλειψη γνώσης να αποτελεί συγχωροχάρτι άνευ όρων; Οφείλουμε ή όχι να κυνηγάμε τη γνώση, ώστε ό, τι κάνουμε να το κάνουμε συνειδητά τουλάχιστον;
Προφανώς και δεν μπορεί να αποτελεί συγχωροχάρτι, πόσο μάλλον όταν δύναται να έχει εγκληματικές συνέπειες, όπως φαίνεται ότι συνέβη με τον Μαζωνάκη, για παράδειγμα. Το τραγούδι, όμως, τουλάχιστον το συγκεκριμένο, δεν είναι η καθημερινότητα, αίρεται πάνω από αυτήν. Το «πρόσωπο», εξάλλου, στο οποίο αναφέρεται είναι μία οντότητα με... σατανικά χαρακτηριστικά, πρεσβεύει δηλαδή το κακό, εν αγνοία του ή όχι. Και ως κακό εδώ εξαίρεται η -ασυνείδητα- «πειρασμική» του δράση.
"Ζεστασιά πριν το τέλος": "Θά ’μαι εκεί, μη μου σβήσετε το φως/ θά ’ναι σύντομα στο πλάι μου κι Αυτός·" - υπάρχει κάποια σχέση ή σύνδεση με το "Χειραψία / Gay Anthem for the New Millennium"; Το ρωτάω γιατί αυτή η εικόνα του χεριού που σβήνει το φως είναι πολύ χαρακτηριστική και στα δυο κομμάτια. Εδώ οι γονείς σβήνουν το φως; Οι γιατροί; Εμείς οι ίδιοι και οι ίδιες;
Ενδεχομένως να υπάρχει σύνδεση, ναι, αλλά δεν μπορώ να δώσω μια τελεσίδικη απάντηση. Θα πρέπει να διευκρινιστεί ότι το τραγούδι αυτό αναφέρεται στη σχέση μου με την ψυχοθεραπεία, με τους ειδικούς ψυχικής υγείας εν γένει και τους χώρους όπου διαδραματίζεται η διά ζώσης διάδρασή μου με αυτούς. Οπότε, αμέσως-αμέσως καταλαβαίνουμε ότι ένας γιατρός εμπλέκεται και εδώ. Το φως είναι η λάμπα ενός σχετικού γραφείου, όπως την έχω βιωματικά στο μυαλό μου. Ο γιατρός, λοιπόν, εκ των πραγμάτων εξαιρείται από τους... επίδοξους «φωτοσβέστες», περισσότερο φλερτάρει με την ταύτιση με το Αυτός, που -ελέω του κεφαλαίου αρχικού- φέρει θεία χαρακτηριστικά. Είναι οι ίδιοι λόγοι που οδήγησαν στην παρανόηση περί ταύτισης της τριτοπρόσωπης αντωνυμίας με τον γιατρό στη «Χειραψία».
"Συμφιλίωση": "δεν είσαι κακός και το ξέρω, απλά μια πίστη σε τύφλωσε/ και σ' ένα τέτοιο επίπεδο δεν νοείται συζήτηση". - γυρνάω στον ίδιο στίχο όπως και τότε και επαναδιατυπώνω το ερώτημα, γιατί με απασχολεί πολύ τα τελευταία χρόνια, στα οποία βλέπουμε τη συνωμοσιολογία και την αμφισβήτηση της επιστήμης να θεριεύουν, με κίνδυνο βλάβης άλλων ανθρώπων (κλασικό παράδειγμα, αντιεμβολιαστικό κίνημα και επανέξαρση νόσων). Οι τυφλοί από την πίστη (στο Θεό, στην πολιτική, σε κάποια οποιαδήποτε ιδεολογία) πώς μπορούν να βρουν το φως τους όμως, αν όχι με τη συζήτηση - έστω σε περιπτώσεις που από τις πράξεις τους κινδυνεύουν άλλοι άνθρωποι;
Το τραγούδι αυτό το έγραψα, σε μια πρωτόλεια μορφή του, το 2000, όταν είχε ανακύψει το θέμα της (μη) αναγραφής του θρησκεύματος στις ταυτότητες. Ήρθε, λοιπόν, η ώρα να αποκαλύψω ότι το δίστιχο αυτό, που υπήρχε και στην αρχική εκδοχή, βασίζεται σε μία αποστροφή του λόγου («σ’ αυτό το επίπεδο δε νοείται συζήτηση», αν θυμάμαι καλά) του Βασίλη Ραφαηλίδη σε μία τηλεοπτική «κόντρα» του με τη Βίκυ Μοσχολιού για το ζήτημα των ταυτοτήτων, χωρίς το τραγούδι να έχει κάποια σχέση με αυτό. «Η πίστη τυφλώνει», ήταν επίσης μία φράση που επαναλάμβανε ο Ραφαηλίδης στις (άπειρες) τηλεοπτικές του παρουσίες την περίοδο εκείνη. Δε νομίζω ότι το ζητούμενο εδώ είναι να βρει το φως του ο τυφλός από πίστη, αλλά απλά να αποδεχτεί την ύπαρξη της άλλης/αντίθετης άποψης και να τη σεβαστεί. Οι επικίνδυνες περιπτώσεις που αναφέρεις έχουν τη βάση τους σε ακραίας μορφής προπαγάνδα και αυτό που πιστεύω ότι πρέπει να χτυπηθεί είναι η πηγή της προπαγάνδας και όχι ο (απλός) φορέας της άποψης, δηλαδή ο υπνωτιστής και όχι ο υπνωτιζόμενος, για να είμαστε και επίκαιροι...
"Η Παλαιότητα": "τελικά το σκέφτηκα/ και είπα, δεν υπάρχει πλέον λόγος..." - αν και μου είχες πει ότι αυτό το κομμάτι είχε τον έρωτα ως θέμα, ακούγοντάς το ξανά, σκέφτηκα μήπως ουσιαστικά κάπου εδώ γεννήθηκαν Τα Παιδιά της Παλαιότητας, έστω και υπο/α - συνείδητα. Το σκέφτηκες ποτέ έτσι ή είναι ακραία η αίσθησή μου;
Για να είμαι ειλικρινής, όχι, δεν το σκέφτηκα ποτέ. Είναι γνωστό ότι «Η Παλαιότητα» είναι άτυπα το πρώτο τραγούδι των Παιδιών της Παλαιότητας, από το οποίο πήραν και το όνομά τους, αλλά για λόγους εντελώς άσχετους με το στιχουργικό του περιεχόμενο. Ήμουνα τόσο προβληματισμένος και απογοητευμένος από την εξέλιξη που είχαν πάρει τα πράγματα τότε, που σε καμία περίπτωση δε θα μπορούσα να δώσω στο τέλος έναν πανηγυρικό τόνο. Εξάλλου, τους Κόρε. Ύδρο., ως ολότητα και ιδέα, ούτε τους έχω αποβάλει ούτε θα τους αποβάλω ποτέ. Είναι το πρώτο μου παιδί, που πέθανε πριν γεράσει, πριν... παλιώσει.
"Τραγούδι με ανάστροφο μήνυμα": "Το μήνυμα θα μείνει στην ασάφεια,/ποτέ μου δε θα μάθω τι εννοούσες τελικά." - 13 χρόνια μετά, πιστεύεις ότι μπόρεσες να κοινοποιήσεις προς τα έξω όλα τα "μηνύματα" (τι λέξη κι αυτή...) και όλα όσα "εννοούσες" στις "Απλές ασκήσεις στον υπαρξισμό";
Δεν έχω κανένα παράπονο. Όλα τα μηνύματα από το παρελθόν έχουν φτάσει στους αποδέκτες τους και οι όποιες πληγές έχουν κλείσει - το πρόσφατο remaster έκλεισε και τις τελευταίες. Κοιτάω πλέον μόνο το μέλλον, που μου/μας επιφυλάσσει πολλές εκπλήξεις...
_____________________
Οι "Απλές ασκήσεις στον υπαρξισμό" επανακυκλοφορούν με νέο mastering, ψηφιακά και σε διπλό 12ιντσο LP από την Inner Ear.



