Take3: Πέντε αυτοσχέδια ερωτήματα, βραδιά δεύτερη (Παπαδημητρίου, Φλωρίδης, Παπαδόπουλος, Δρυγιανάκης)

Με αφορμή την επερχόμενη πανηγυρική διεξαγωγή του Take3, της 3ης έκδοσης του διημέρου αυτοσχεδιασμού, που οργανώνει η, εορτάζουσα τα 20 χρόνια της, Defkaz Records και ο ιθύνων αυτής Ιάννης Κουφαελάς στην Μικρή Σκηνή [Πα 25 & Σά 26 Σεπτέμβρη 2026], σκέφτηκα να απευθύνω πέντε [όχι και τόσο εύκολα] ερωτήματα στους οκτώ συμμετέχοντες μουσικούς. Παραθέτω εν συνεχεία τις απαντήσεις των τεσσάρων μουσικών της δεύτερης βραδιάς. Απαντούν, κατά σειράν εμφανίσεως στην αφίσα, οι Σάκης Παπαδημητρίου [πιάνο], Φλώρος Φλωρίδης [σαξόφωνα], Μπάμπης Παπαδόπουλος [κιθάρες] και Κωστής Δρυγιανάκης [επεξεργασίες, ηλεκτρονικά].

Όπου βλέπετε αγκύλες, είναι δικές μου επεξηγήσεις.

MiC: Υπάρχει προετοιμασία πριν τον αυτοσχεδιασμό; Τι σας προθερμαίνει; Τι αλλάζει όταν συνύπαρχετε με άλλους στη σκηνή;

Παπαδημητρίου: Γενικώς υπάρχει. Και τίποτα να μην κάνεις επί μέρες ή εβδομάδες, έχεις ήδη προετοιμαστεί με τις επιλογές σου. Βέβαια, ο καθένας έχει τον δικό του τρόπο [προετοιμασίας] και, όταν χρειαστεί, τον δικό του τρόπο προθέρμανσης. Για μένα σημαίνει άλλοτε να παίζω στα τυφλά και άλλοτε να ακολουθώ κάποιες μουσικές ιδέες που έχω ήδη δοκιμάσει. Όταν βρίσκεσαι με άλλους στη σκηνή ξέρεις ότι διαρκώς συμβαίνουν πολλά και απρόβλεπτα που επιβεβαιώνουν τη ρευστότητα του αυτοσχεδιαζόμενου κοινού έργου.

Φλωρίδης: Βέβαια υπάρχει προετοιμασία, σε όλη σου τη ζωή προετοιμάζεσαι, αν έχεις συνειδητοποιήσει πόσος αναγκαίος σου είναι σε όλα τα επίπεδα και πόσο πολύ τον χρησιμοποιείς [τον αυτοσχεδιασμό], όχι μόνο όταν παίζεις μουσική στη σκηνή, αλλά σε κάθε έκφανση της καθημερινότητάς σου. Δηλαδή μελετάμε αυτοσχεδιασμό αυτοσχεδιάζοντας και στην ελλαδική κοινωνία, αυτό είναι η φυσική μας καθημερινότητα.

Όταν υπάρχεις με άλλους στη σκηνή, προσπαθείς να συνλειτουργήσεις ακουστικά, δηλαδή να δημιουργήσεις μια συνθετική δομή. Αν καταλάβεις ότι αυτό δεν λειτουργεί με τους συνυπάρχοντες διότι κανείς δεν κάνει προσπάθεια να ακούσει τον άλλον, συνεχίζεις μόνος... όπως στη ζωή.

Παπαδόπουλος: Όλη η μουσική πορεία μου λειτουργεί σαν προετοιμασία. Αυτό από την πλευρά της τεχνικής. Από την πλευρά του εσωτερικού μου κόσμου, προσπαθώ να κρατήσω το μυαλό μου καθαρό για να είμαι συγκεντρωμένος σε αυτό που συμβαίνει στη σκηνή. Είτε είμαι μόνος είτε με άλλους μουσικούς. Ο στόχος είναι να ακούω αυτό που συμβαίνει εκείνη τη στιγμή. Ώστε να παίξω την μουσική που αισθάνομαι. Που αισθάνομαι ότι θα έχει το καλύτερο αισθητικό αποτέλεσμα.

Δρυγιανάκης: Βεβαίως και υπάρχει προετοιμασία, είναι όμως πιο γενικής κατεύθυνσης από την προετοιμασία ενός π.χ. κλασσικού μουσικού. Είναι μια γενικότερη προπόνηση, μια εξερεύνηση δυνατοτήτων, που στη δική μου περίπτωση θα μπορούσε να διατυπωθεί ως «τί μπορώ να κάνω με αυτά τα μηχανήματα και αυτά τα λογισμικά;» Όπως οι ποιητές και οι μουσικοί των παλαιών παραδόσεων, ο σύγχρονος αυτοσχεδιαστής έχει μαζεμένο μέσα στο κεφάλι του ένα λεξιλόγιο μελωδιών, ήχων ή (στη δική μου περίπτωση) τεχνικών επεξεργασίας, τις οποίες καλείται να αναπτύξει σε σχέση με τις προτάσεις όλων των μουσικών που συμπράττουν τη συγκεκριμένη στιγμή. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να έχει καλή γνώση μιας μεγάλης γκάμας υλικού, ώστε να μπορεί να κινηθεί κατάλληλα, αλλά και να είναι έτοιμος να αφουγκραστεί και να πιάσει τις διαθέσεις της κάθε στιγμής, και να αντιδράσει ανάλογα.

Η αλληλεπίδραση με τους άλλους μουσικούς μπορεί να πάρει πάρα πολλές μορφές, από συμφωνία και εναγκαλισμό ως αντιπαράθεση και ανεξαρτησία – και όλα να είναι δημιουργικά και τελικώς συμβατά και αποδεκτά. Δουλεύοντας με επεξεργασίες, μπορείς να κάνεις πάρα πολλά και διαφορετικά πράγματα, είτε δημιουργώντας νέους ηχητικούς κόσμους από μια απειροελάχιστη ποσότητα εισερχόμενου μουσικού υλικού, είτε «χαϊδεύοντας» ένα πιο οργανωμένο και ολοκληρωμένο υλικό, είτε με οποιαδήποτε ενδιάμεση προσέγγιση, που εξαρτάται από τη δεδομένη συγκυρία, από τους ανθρώπους που παρευρίσκονται, από τη διάθεση της στιγμής.

MiC: Κάνετε σκέψεις την ώρα που αυτοσχεδιάζετε; Τι σκέφτεστε;

Παπαδημητρίου: Και ναι και όχι. Συχνά προκύπτουν αυτοματισμοί, συνειρμοί που συνήθως δεν διακόπτουν τη ροή των ήχων.

Φλωρίδης: Φυσικά και γίνονται σκέψεις και είναι πολύμορφες και πολύπλοκες, από τη συνταγή της μελιτζανοσαλάτας του μεσημεριού μέχρι το 235 μέτρο της σουίτας IV για τσέλο, του Μπαχ, και τι φορά η δεσποινίδα στην πρώτη σειρά...

Παπαδόπουλος: Δεν σκέφτομαι κάτι. Παίζω.

Δρυγιανάκης: Νομίζω πως όχι. Είμαι συγκεντρωμένος σε αυτό που κάνω και σ’ αυτό που συμβαίνει τριγύρω. Αν αρχίσω να σκέφτομαι άλλα πράγματα, πάει, χάθηκα. Σχεδόν πάντα, είναι τόσο έντονη η προσήλωση σε αυτό που συμβαίνει, που δεν μένει τίποτα στη μνήμη μετά.

MiC: Βασίζεστε σε οπτικά μοτίβα ή δουλεύει μόνον το αυτί;

Παπαδημητρίου: Οπτικά μοτίβα σπάνια μου έρχονται. Όταν έρχονται μάλλον έχουν τη μορφή σχημάτων, διαστημάτων, συγκρούσεων. Κυρίως λέξεις, ιδέες, ποιητικοί αφορισμοί, ίσως ιστορίες, αναμνήσεις. Το αυτί και ο ήχος του μουσικού οργάνου που εισέρχεται στο σώμα είναι το ουσιώδες. Επίσης παρατήρησα ότι κάνω ένα είδος μουρμουρητού το οποίο δεν ταυτίζεται με την πιανιστική πράξη, βρίσκεται εκτός ροής, είναι ανεξάρτητο, κάπως ως αντίβαρο των κινήσεων.

Φλωρίδης: Ανάλογα με τη γνώση, την ικανότητα, την ευαισθησία... δουλεύουν όλες οι αντίστοιχες αισθήσεις. Επειδή μάλλον μιλούμε κυρίως για τον μουσικό αυτοσχεδιασμό, το αυτί είναι οδηγός, αλλά και οι λοιπές αισθήσεις συλλειτουργούν ανάλογα με την εμπειρία του αυτοσχεδιαστή.

Παπαδόπουλος: Ακούω και αισθάνομαι.

Δρυγιανάκης: Στο συγκεκριμένο τύπο μουσικής επεξεργασίας με ηλεκτρονικό υπολογιστή (είτε σε συνεύρεση είτε κατά μόνας) το μάτι δουλεύει πάρα πολύ. Ο ήχος ελέγχεται μέσα από την οπτικοποίηση του με γραφήματα κ.λπ. Δεν ξέρω όμως αν προλαβαίνουν να λειτουργήσουν άλλου είδους οπτικοποιήσεις του ήχου, όπως αυτή του «σάουντρακ χωρίς εικόνα», κατά τη διάρκεια μιας συναυλίας, γιατί συνήθως απαιτούν περισσότερη ηρεμία και άνεση χρόνου.

MiC: Το κοινό επηρεάζει την κατεύθυνση του αυτοσχεδιασμού; Πως;

Παπαδημητρίου: Άλλους μπορεί να τους επηρεάζει σημαντικά, άλλους όχι και τόσο. Δεν είναι πάντως απαραίτητο να κατευθύνει την εξέλιξη της μουσικής. Έχω παρακολουθήσει και έχω ζήσει και τις δύο περιπτώσεις.

Φλωρίδης: Σίγουρα. Άνθρωποι διαχειρίζονται τον αυτοσχεδιασμό, άρα επηρεάζονται από τις εκδηλώσεις του κοινού είτε το ομολογούν είτε όχι, αν και ο ενθουσιασμός κατά τη διάρκεια της παράστασης είναι δύσκολο να ακουστεί. Δεν υπάρχουν προφανή ρυθμικά μοτίβα, λόγια συναισθηματικά ή περιγραφικά, ούτε τσιτάτα.

Παπαδόπουλος: Το κοινό πάντα συμμετέχει. Το ποσοστό της συμμετοχής/επιρροής εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, ένας εκ των οποίων είναι η δυναμική των μουσικών που βρίσκονται στη σκηνή.

Δρυγιανάκης: Σίγουρα το κοινό επηρεάζει, αλλά ας μην ξεχνάμε ότι ο ελεύθερος αυτοσχεδιασμός και η ηλεκτροακουστική μουσική είναι ουσιαστικώς παιδιά της κλασσικής Δυτικής Ευρώπης, η οποία πάντα ήταν συγκρατημένη στις αντιδράσεις της και συνήθως περιμένει το τέλος του έργου για να εκφραστεί. Δεν μπορεί ποσώς να συγκριθεί η εικόνα αυτή με άλλες παραδόσεις, όπως το ινδικό χυάλ ή οι αραβικές κασίντα, όπου το κοινό συνήθιζε να διακόπτει την ερμηνεία με χειροκροτήματα και επιφωνήματα ενθουσιασμού, και διαμόρφωνε έτσι τόσο τον τρόπο όσο και την πορεία της ερμηνείας (καλό παράδειγμα αυτής της αλληλεπίδρασης, Muhammad al-'Ashiq: «Saluha Limadha» στο δίσκο Archives de la Musique Arabe, Vol. 1, Ocora 1987).

MiC: Ποια η πιο μαγική και ποια η πιο αμήχανη στιγμή, που ζήσατε αυτοσχεδιάζοντας;

Παπαδημητρίου: Ένα συν και ένα πλην.

Το συν: Εθνική Πινακοθήκη Αθηνών, ρεσιτάλ πιάνου, 17/02/1984, Praxis ’84, με ταυτόχρονη μετάδοση από το Τρίτο Πρόγραμμα, φυσικά επί Κυριάκου Σφέτσα. Η αίθουσα έχει γεμίσει. Ο κόσμος κάθεται πολύ κοντά στο πιάνο με ουρά. Βλέπω μία καλοντυμένη κυρία, αρκετά μεγάλη, να είναι όρθια. Παίρνω το σκαμπό του πιάνου και της το προσφέρω. Άρα, έχω πλέον αποφασίσει ότι θα παίξω όρθιος. Ο Ran Blake και η Λητώ Βογιατζόγλου περιμένουν με ανησυχία τη σειρά τους. Έχω ήδη όμως προετοιμάσει το ξεκίνημα. Έχω τοποθετήσει μία σφήνα στο πεντάλ ώστε να παραμένουν ανοιχτοί οι σιωπητήρες και έχω τοποθετήσει διάφορα πιατίνια, μανταλάκια, ξυλάκια, ένα αυτοκινητάκι, μικρά αντικείμενα κ.ά. Αρχίζω να παίζω από την ουρά του Steinway με μπαγκέτες. Ήχος κρουστού οργάνου με σύννεφο μετέωρων αρμονικών. Μετά συνεχίζω γύρω γύρω, πάνω στο καπάκι, μπαίνω κάτω από το σώμα του πιάνου προκαλώντας πολυαρμονικές εκρήξεις και στο τέλος παίζω ένα γρήγορο ρυθμικό, χορευτικό κομμάτι στα πλήκτρα με επαναλαμβανόμενα μικρά θέματα.

Το πλην: Στο Ανατολικό τότε Βερολίνο, 13/11/1989. Θα παίζαμε ντούο με τον Günter "Baby" Sommer σε τέσσερις πόλεις. Στο Βερολίνο ο Sommer καθυστερούσε να έρθει. Κινητά δεν υπήρχαν αλλά προφανώς συνεννοήθηκε με τους οργανωτές κι έτσι εμφανίζεται στη σκηνή ένας Γερμανός τρομπονίστας. Άρχισα να παίζω δοκιμαστικά και χαμηλόφωνα κάποιο μικρό θέμα και αυτός σε ένα μόλις λεπτό μπαίνει με το τρομπόνι δυνατά, επιθετικά και επί μία ώρα σχεδόν δεν σταμάτησε. Εκτός αν μου φάνηκε έτσι. Έκανα κάποιες προσπάθειες αλλά δεν μπόρεσα να εισχωρήσω στη σκέψη και στον ήχο του. Έχασα.

Φλωρίδης: Μαγική στιγμή ήταν όταν άρχισα να παίζω με το ευρωαμερικανικό σχήμα του Cecil Taylor στο Βερολίνο στην ΑdK [Akademie der Künste] το 1985 ή 1986, αν θυμάμαι καλά, και άρχισα να καταλαβαίνω από πρώτο χέρι τι σημαίνει μουσική δημιουργία και όχι [μόνον] εκμάθηση παραγωγής ήχου με όργανα και θεωρία της μουσικής γλώσσας, που είναι αναγκαία φυσικά για να προχωρήσουμε στην καλλιτεχνική έκφραση.

Αμήχανη στιγμή όταν το 2017, αν η μνήμη δεν με απατά, βρισκόμουν στο Ντουνχουάνγκ, μια κινέζικη μικρή πόλη στην αρχή της ερήμου Γκόμπι στη βορειοδυτική Κίνα, συμμετέχοντας στο άνοιγμα του Belt and Road Forum [Φόρουμ Συνεργασίας Μέσων Ενημέρωσης για τη Ζώνη και τον Δρόμο του Μεταξιού]. Στις εκδηλώσεις έπαιξε και το παραδοσιακό σχήμα της πόλης και η μουσική ακούγονταν στα αυτιά μου ως η πλέον πολύπλοκη αυτοσχεδιαζόμενη μουσική ενώ οι αρμονικές δομές, τα πολυρυθμικά σχήματα, η δεξιοτεχνία στα δύσκολα παραδοσιακά μουσικά όργανα, και άλλα πολλά, με έκαναν να νιώθω ότι μεγάλο τμήμα ακούσματος που το θεωρούσα πρωτοπορία και νεοδημιουργική έκφραση στην μουσική, ήταν καθημερινό άκουσμα κάπου στην αρχή της ερήμου Γκόμπι.

Παπαδόπουλος: Κάθε παίξιμο είναι πάντα διαφορετικό. Πάντα είναι ωραία. Άλλωστε και η αμηχανία έχει την μαγεία της.

Δρυγιανάκης: Μιλώντας ακριβώς για συναυλίες που βασίστηκαν στο παιχνίδι με την ηχογράφηση και τη ζωντανή επεξεργασία του ήχου των υπόλοιπων παρευρισκομένων μουσικών, μια πολύ κακή στιγμή ήταν η εμφάνιση μας με τον Νίκο Βελιώτη στον Ε.Σ.Σ.Η.Μ. στην Κέρκυρα τον Οκτώβρη του 2002. Τα παλαιά μαγνητόφωνα δεν δούλεψαν καλά, δοκιμές του ηχοσυστήματος δεν είχαμε προλάβει να κάνουμε, όλα πήγαν στραβά. Όμως πάλι με τον Νίκο και την ομάδα 2.13 που οργάνωνε στην Αθήνα, είχαμε μια εξαιρετική συναυλία στο Μικρό Μουσικό Θέατρο τον Δεκέμβρη της ίδιας χρονιάς. Δεν θα ξεχάσω ότι στο τέλος κάποιοι μουσικοί είχαν ξεχαστεί παίζοντας παράλληλα με τις ηχογραφήσεις τους, ενώ οι υπόλοιποι και μαζί και το κοινό είχαν μείνει σιωπηλοί και άκουγαν. Ήταν μια μικρή στιγμή μαγείας, από αυτές που σε κάνουν να αισθάνεσαι ότι «κάτι συμβαίνει εδώ».

=============

Σημειώνω εδώ, ότι οι θρυλικοί Σάκης Παπαδημητρίου και Φλώρος Φλωρίδης εμφανίστηκαν μαζί στη δισκογραφία με τον πρώτο εν Ελλάδι δίσκο ελεύθερου αυτοσχεδιασμού το 1979 και μάλιστα ζωντανού [Αυτοσχεδιάζοντας στου Μπαράκου, αυτοέκδοση σε βινύλιο] και έγραψαν ιστορία. Ακολούθησε η μίνι περιοδεία στα πρώτα ελληνικά Ευρωπάλια το 1982 [Europalia Arts Festival Hellas 1982]. Το 2006 έκαναν κοινή εμφάνιση στο Ινστιτούτο Γκαίτε Θεσσαλονίκης, συνεπικουρούντος του κρουστού γκουρού Γκύντερ "Μπέιμπι" Ζόμερ, με γκεστ φωνητικό από την Γεωργία Συλλαίου.

Το Σάββατο 26 Σεπτεμβρίου 2026, παίζουν ξανά μαζί στην Μικρή Σκηνή της Θεσσαλονίκης, εκεί όπου ήταν κάποτε το δεύτερο στούντιο ηχογράφησης του Νίκου Παπάζογλου. 48 και πλέον χρόνια πριν, έκαναν τις πρώτες τους πρόβες στο πρώτο στούντιο του Παπάζογλου [Παπάφη 150], εκεί όπου έγινε το τελικό μάστερινγκ της ζωντανής ηχογράφησης Αυτοσχεδιάζοντας στου Μπαράκου.