Ο Θεοδωράκης ως δάσκαλος της ελληνικής ποίησης

Αποτελεί συχνή παρατήρηση το ότι στην Ελλάδα τραγουδάμε τους ποιητές. Και είναι αλήθεια ότι όλοι σχεδόν οι μουσικοσυνθέτες έχουν μελοποιήσει ένα τουλάχιστον ποίημα. Για πολλά δε τραγούδια που τα ξέρουμε και τα τραγουδάμε απ’ έξω δεν μπορούμε να φανταστούμε ότι είναι ποιήματα. Ο Μίκης Θεοδωράκης δεν θα μπορούσε να αποτελέσει εξαίρεση. Επέλεξα λοιπόν έντεκα τραγούδια του από έντεκα διαφορετικούς ποιητές – και ακούγοντάς τα για τις ανάγκες αυτού του αφιερώματος, εκ νέου συνειδητοποίησα το εξαιρετικό δέσιμο της μουσικής του Θεοδωράκη με τους στίχους και με την ερμηνεία του εκάστοτε τραγουδιστή ή της εκάστοτε τραγουδίστριας. Ίσως για αυτόν ακριβώς το λόγο να ξέρω όλα τα παρακάτω τραγούδια απ’ έξω.

Της αγάπης αίματα – Γρηγόρης Μπιθικώτσης
Στο σχολείο όλοι και όλες ξέραμε το «Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ» και το «Ένα το χελιδόνι», προφανώς από τις σχολικές γιορτές της 17ης Νοεμβρίου. Και αυτή ήταν η πρώτη μας επαφή με τον Οδυσσέα Ελύτη. Το «Της αγάπης αίματα» το ανακαλύπτει κανείς δευτερευόντως, όταν διαβάσει ολόκληρο το μνημειώδες «Άξιον Εστί» και όταν ακούσει την δωρική ερμηνεία του Σερ Γρηγόρη Μπιθικώτση. Το «Ρόδον το Αμάραντο» της Ορθοδοξίας, οι «μπομπάρδες τρικάταρτες» της επανάστασης του 1821, ο καθαγιασμός του έρωτα, η σταθερή θεματική του καλοκαιριού και της θάλασσας του Ελύτη. Μακράν το αγαπημένο μου κομμάτι αυτής της λίστας.

Μιλώ – Αντώνης Καλογιάννης
Μανόλης Αναγνωστάκης, με «όμικρον» και όχι με «ωμέγα». Όπως το προτιμούσε ο σπουδαίος ποιητής. Το «Μιλώ» από τη συλλογή «Η Συνέχεια 2» είναι ποίηση λιτή και απλή, με τον μόνιμο υπαρξιακό τρόπο και την παραδομένη πίκρα και μοναξιά όσων επιβίωσαν από τον εικοστό αιώνα να πλανιέται πάνω από κάθε λέξη. Ο Θεοδωράκης εδώ έξυπνα αφήνει πίσω του τα εμβατήρια και τους θούριους – θα ήταν τόσο παράταιροι με τον λόγο του Αναγνωστάκη! - και ντύνει το ποίημα με μια απέριττη μελωδία, καταφέρνοντας έτσι να δώσει τον κατάλληλο τόνο στις εικόνες που περιγράφει ο ποιητής: μοναξιάς, αποστασιοποίησης και αξιοπρέπειας.

Πού πέταξε τ’ αγόρι μου – Νάνα Μούσχουρη
Η σχέση του Γιάννη Ρίτσου με τον Μίκη Θεοδωράκη συνήθως περιορίζεται στον πολιτικό της χαρακτήρα. Λογικό ως ένα βαθμό – βλέπε «Ρωμιοσύνη», «Κυκλάμινο», «Ταμένος» και πάει λέγοντας. Η πολιτική διάσταση όμως του Ρίτσου συχνά υπερκαλύπτει τη βαθύτατη τρυφεράδα, ανθρωπιά και αγάπη της ποίησής του. Επιλέγω αυτό το κομμάτι λοιπόν από τον «Επιτάφιο», ο οποίος εκκινεί μεν από τη δολοφονία του Τάσου Τούση στις απεργίες του 1936, επικεντρώνεται δε στον θρήνο της μάνας του Κατίνας Τούση. Το προσωπικό γίνεται πολιτικό και ο Θεοδωράκης δημιουργεί ένα τραγούδι που φέρνει δάκρυα στα μάτια σε κάθε ακρόασή του.

Άρνηση – Γιώργος Μούτσιος
«Πήραμε τη ζωή μας· λάθος/κι αλλάξαμε ζωή». Ο Θεοδωράκης ασχολήθηκε και με τον έτερο νομπελίστα, τον Γιώργο Σεφέρη, στον δίσκο «Επιφάνια». Παρ’ ότι η ηχογράφηση με τον Μπιθικώτση είναι αυτή που πέρασε στην μουσική μνήμη του κόσμου, η πιστότερη απόδοση των στίχων της «Άρνησης» από τη συλλογή «Στροφή» είναι αυτή του βαρύτονου Μούτσιου. Ο ποιητής βάζει άνω τελεία στο «πήραμε την ζωή μας» και είχε τονίσει στον Θεοδωράκη να προσέξει για να μην αλλάξει το νόημα. Στην ηχογράφηση όμως με τον Μπιθικώτση ακούγονται όλες μαζί οι φράσεις, δίνοντας αντίθετο νόημα στο ποίημα. Αυτά προς αποκατάσταση της αλήθειας.

Εις Σάμον – Μαρία Φαραντούρη
Οι τρεις πρώτες στροφές από την ωδή «Εις Σάμον», που εντάσσεται στα «Λυρικά», συλλογή δέκα πατριωτικών ωδών, την οποία ο Ανδρέας Κάλβος εξέδωσε στο Παρίσι το 1826. Βαρύς και στρυφνός ποιητής, που δεν χάιδεψε ποτέ κανένα αυτί κατά την ελληνική επανάσταση. Το «θέλει αρετήν και τόλμην η ελευθερία» έχει χρησιμοποιηθεί άπειρες φορές για λόγους που καμία σχέση με την ελευθερία δεν έχουν – και κατά κανόνα, από άτομα που ούτε αρετή ούτε τόλμη έχουν. Αλλά αυτός ο στίχος έχει τόση δύναμη, που μόνο μια δωρική και στιβαρή φωνή σαν αυτή της Μαρίας Φαραντούρη δικαιούται να τον ερμηνεύσει.

Δημόσιοι Υπάλληλοι – Βασίλης Παπαπακωνσταντίνου
Όπως και αν έχει καταντήσει σήμερα ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου, κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί ότι είναι κάτοχος μιας σπουδαίας φωνής και ότι έχει πει κάποια από τα πιο όμορφα ελληνικά τραγούδια. Εδώ, σε αυτό το ποίημα του Κώστα Καρυωτάκη από τη συλλογή «Ελεγεία και Σάτιρες», ο Θεοδωράκης με έναν ηλεκτρικό, μονότονο τόνο και ο Παπακωνσταντίνου με μια (μόνο φαινομενικά) φλατ ερμηνεία αποδίδουν ανατριχιαστικά την πνιγμονή που θα ένιωθε ο Καρυωτάκης μέσα στο γραφειοκρατικό δημοσιοϋπαλληλικό περιβάλλον, αλλά και την ειρωνεία και το υποδόριο χιούμορ με τα οποία προσπαθούσε να την αντιμετωπίσει. Μέχρι τις 21 Ιουλίου 1928 τουλάχιστον.

Κοίτα με στα μάτια – Βασίλης Λέκκας
Ναι, όσο παράξενο και αν φαίνεται, ο Λέκκας δεν έχει τραγουδήσει μόνο Χατζιδάκι! Ο δίσκος «Ασίκικο Πουλάκη» (το «κη» με ήτα, από το πατρώνυμο της μητέρας του Μίκη Θεοδωράκη, Ασπασία Πουλάκη), είναι ίσως το πιο αδικημένο από τα έργα του. Ποιήματα γραμμένα από τον Μιχάλη Γκανά, διονυσιακοί ρυθμοί και επιστροφή στις μικρασιάτικες ρίζες του Θεοδωράκη. Με δικά του λόγια: «οι υπόλοιπες μουσικές ρίζες, η κρητική, η λαϊκή, η ευρωπαϊκή, κυριάρχησαν μέσα στη μουσική μου, έτσι ώστε να αδικηθεί η μητρική που – καλώς εχόντων των πραγμάτων - θα έπρεπε να είναι και η πιο δυνατή…».

Αν θυμηθείς τ’ όνειρό μου - Γιοβάννα
Εδώ πρέπει με ντροπή μου να ομολογήσω ότι κατά σατανική σύμπτωση, είχε τύχει να ακούσω ως παιδάκι στο χωριό μου σε μια κασέτα των γονιών μου ΠΡΩΤΑ το “The Honeymoon Song” από τους Beatles και ΜΕΤΑ το «Αν θυμηθείς τ’ όνειρό μου» από την Γιοβάννα – και τότε νόμιζα ότι εμείς το είχαμε κλέψει «από τους ξένους»! Πού να ήξερα τότε ότι τον Νοέμβριο του 1958 ο Θεοδωράκης έγραψε στο Παρίσι τη μουσική για την ταινία του Μάικλ Πάουελ “Honeymoon” και μετά ο Βασίλης Καρδής - ψευδώνυμο του ποιητή Νίκου Γκάτσου – έγραψε τους στίχους;

Πού’ναι πιο καλά; - Παιδική Χορωδία Δημοτικού Ωδείου Λάρισας
Και μια και θυμήθηκα τα παιδικά μου χρόνια, ας αναφέρω και αυτό το παιδικό ποίημα του Βασίλη Ρώτα, το οποίο το ακούγαμε στην πρώτη ή στη δευτέρα δημοτικού όταν κάναμε ανθολόγιο και ακούγαμε τα ποιήματα που περιέχονταν εκεί – μεταξύ άλλων, και αυτό που ήταν το αγαπημένο μου. Ο δίσκος «Σαράντα τραγούδια για παιδάκια και παιδιά» με σαράντα παιδικά ποιήματα (από Ρώτα και Παλαμά μέχρι Σολωμό και Μαβίλη) μελοποιημένα από τον Θεοδωράκη και ερμηνευμένα από την (τότε) παιδική χορωδία του Δημοτικού Ωδείου Λάρισας αποτελεί αναμφισβήτητα το ιδανικό δώρο για το βαφτιστήρι/αδερφάκι/ανιψάκι σας.

Κι είπα – Γιάννης Θεοχάρης
Αυτό το κομμάτι δεν το βρήκα δυστυχώς μεμονωμένο στο YouTube, οπότε αναγκαστικά δίνω λινκ με όλο το «Πνευματικό Εμβατήριο» του Άγγελου Σικελιανού, όπως το μελοποίησε ο Θεοδωράκης και το ερμήνευσαν η Μαρία Φαραντούρη, ο Αντώνης Καλογιάννης και ο Γιάννης Θεοχάρης, σε ζωντανή ηχογράφηση με τη London Symphony Orchestra από το Royal Albert Hall του Λονδίνου. Όπως διαφαίνεται και από τον τίτλο, πρόκειται για ένα επικό έργο, με την εξής ιδιαιτερότητα: το «εμβατήριο» παραπέμπει σε στρατιωτική δράση, αλλά το «πνευματικό» απευθύνεται στην ικανότητα του ανθρώπου να σκέφτεται και να δημιουργεί. Παράδοξο; Ίσως, αλλά και απόλυτα ρεαλιστικό ταυτόχρονα.

Το τρένο φεύγει στις οκτώ – Μαρία Δημητριάδη
Ένα από τα δώδεκα ποιήματα που είχε γράψει στη διάρκεια της στρατιωτικής του θητείας ο Μάνος Ελευθερίου ευτύχησε να μελοποιηθεί από το Μίκη Θεοδωράκη και να ερμηνευτεί για πρώτη φορά (η πιο γνωστή εκτέλεση είναι αυτή από τη Χαρούλα Αλεξίου και τη Δήμητρα Γαλάνη) από τη συγχωρεμένη Μαρία Δημητριάδη, η οποία είχε μια από τις πλέον ιδιαίτερες γυναικείες φωνές στην Ελλάδα και έναν εντελώς sui generis τρόπο ερμηνείας, παρά το γεγονός ότι είχε συνδεθεί άμεσα με το πολιτικό τραγούδι. Όμορφο, ευαίσθητο, λυρικό – κάτι ήξεραν οι Walkabouts που το ηχογράφησαν εκ νέου το 2000.

…. κι ένα ακόμα, επειδή το ερμηνεύει ο ίδιος ο Θεοδωράκης – και επειδή πιστεύω ότι σε αυτό ο συνθέτης ερμηνεύει την ίδια τη ζωή του:

Δρόμοι που χάθηκα – Μίκης Θεοδωράκης
Πάντα ξεχνώ ότι οι στίχοι των τραγουδιών «Συνοικία το Όνειρο» («Βρέχει στη Φτωχογειτονιά», «Δραπετσώνα» κλπ) είναι ποιήματα του Τάσου Λειβαδίτη σε σύνθεση Μίκη Θεοδωράκη. Επιλέγω όμως αυτό το τραγούδι από “Τα Λυρικά'', τον πρώτο από τους δύο δίσκους του Θεοδωράκη, αποκλειστικά με στίχους του Τάσου Λειβαδίτη. Εδώ δεν πρόκειται για μελοποίηση, γιατί ο συνθέτης έγραψε τη μουσική σε Αθήνα και Βραχάτι και ο Λειβαδίτης προσέθεσε στη συνέχεια τους στίχους. Το προτιμώ, γιατί η στιβαρή ερμηνεία του συνθέτη έρχεται σε αντίθεση με την μελωδική μουσική, αναδεικνύοντας έτσι την αμεσότητα και την αλήθεια της ποίησης του Λειβαδίτη.