Μέρος Β’ – Η ροκ ανατολή

Είδαμε στο προηγούμενο μέρος την ιστορία της anadolu από το 1964 έως το 1980 κατά κύριο λόγο. Κρατήσαμε για το δεύτερο τούτο μέρος, ίσως το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της, αυτό μάλλον για το οποίο θα μείνει στην ιστορία ως ένα ιδιαίτερο είδος, θαυμαστό μείγμα ροκ και παραδοσιακής μουσικής. Όπως παντού μάλλον στον κόσμο, η πρώτη περίοδος του ροκ των δεκαετιών του ‘50 και του ‘60 χαρακτηρίστηκε από μια τάση μιμητισμού των ξενόφερτων μουσικών από την Αμερική στην αρχή και την Αγγλία στη συνέχεια. Από τη δεκαετία του ‘70 όμως εμφανίστηκαν παντού επιμειξίες των νέων αυτών ακουσμάτων με τις παραδοσιακές μουσικές του κάθε τόπου.

Στην Ελλάδα αυτό έγινε με τον πλέον χαρακτηριστικό τρόπο από τον Διονύση Σαββόπουλο, ο οποίος πήρε τα Μπουρμπούλια αρχικά και στη συνέχεια τη Λαιστρυγόνα και έβγαλε τα δύο πλέον χαρακτηριστικά άλμπουμ του ελληνικού ροκ στην αναζήτηση του παραδοσιακού: τον “Μπάλλο” το 1971 και το “Βρώμικο Ψωμί” το 1972. Δεν πρέπει να ξεχνάμε βέβαια και όλα τα υπόλοιπα σχήματα που συντέλεσαν στην στροφή προς την παράδοση που αποτέλεσε τότε ένα βασικό ρεύμα του ελληνικού ροκ (Θανάσης Γκαϊφύλλιας, Ανάκαρα, Λήδα και Σπύρος, Πάνος Σαββόπουλος, Morka κ.ά).

Αρκετά όμως με τις αναλογίες, γιατί αυτό που έγινε στην Τουρκία ξεπέρασε κάθε προηγούμενο και προκάλεσε πράγματι μια μουσική επανάσταση. Η παράδοση κυριάρχησε στο ροκ, έτσι ώστε η χρυσή περίοδος που ξεκινά, όπως και στην Ελλάδα, από την αρχή της δεκαετίας του ‘70, να κατακλύζεται από επιρροές της ανατολίτικης μουσικής. Εξ ου και το όνομα, με το οποίο βαπτίσθηκε από τούδε και στο εξής αυτό το είδος, καλύπτοντας μάλιστα αναδρομικά και την περίοδο της προηγούμενης δεκαετίας, ήρθε μάλλον φυσιολογικά. Anadolu από το δίσκο των Moğollar με τον τίτλο “Les Danses et Rythmes de la Turquie d'hier á aujourd'hui” του 1971, ο οποίος στην Τουρκία εκδόθηκε ως “Anadolu Pop” και έμεινε έτσι να χαρακτηρίσει αυτή τη μουσική έως σήμερα.

Κι είναι αυτή ακριβώς η περίοδος από το 1971 έως το 1974 που αποτελεί τη χρυσή εποχή του είδους στην Τουρκία, κάτι το οποίο βέβαια συναντάμε και στην Ελλάδα. Μικρή σημασία έχει ότι και στις δύο χώρες είχαμε δικτατορία, συνέβαινε και σε άλλα μέρη. Σημασία είχε ότι έπνεε υπόγειος άνεμος αλλαγής και στη μουσική αυτό μεταφραζόταν με την ενσωμάτωση της ροκ μουσικής στην λαϊκή μουσική της κάθε χώρας.

Στο τέλος του τρίτου αφιερώματος στη Μέση Ανατολή είχαμε θέσει ένα ερώτημα, του τι ήταν το ροκ και ιδίως η επιρροή του στον υπόλοιπο κόσμο. Επέλαση της πολιτισμικής παντοκρατορίας της Δύσης; Ή μια πρωτοποριακή λαϊκή κουλτούρα που μέσω της πολιτισμικής ηγεμονίας της Δύσης επηρέασε τις λοιπές λαϊκές κουλτούρες; Αδιαμφισβήτητα ήταν και τα δύο, σε κάθε χώρα έλαβε μορφή διαφορετική, αλλά εκείνο πάντως που έχει σημασία να καταδειχθεί είναι ότι αυτό που γεννήθηκε από αυτή την επιρροή είναι λαϊκό τραγούδι, με την πραγματική και όχι με τη συνήθη μέση έννοια του όρου που απαντάται στην Ελλάδα (δεν πρόκειται για το μπουζούκι, αλλά για την ψυχή). Είναι μια μουσική pop (popular) που ταυτόχρονα όμως δεν αρκείται στα καθιερωμένα, διαρκώς αναζητά το νέο, διαρκώς αναζητά νέες μορφές και τρόπους, για να εκφρασθεί όμως με τρόπο που να απευθύνεται στο λαό. Έτσι οι ξενόφερτες επιρροές επηρέασαν το καθετί τοπικό βρήκαν μπροστά τους. Άλλες φορές το κατάπιαν, άλλες φορές η εκάστοτε τοπική παράδοση πήρε ότι ήθελε να πάρει και μεταμορφώθηκε.

Αν στην Ελλάδα το ροκ δεν εκφράζεται συνήθως με το μπουζούκι, δεν αποκλείει ότι στην Τουρκία εκφράζεται κατά μεγάλο ποσοστό και μέσω του bağlama ή saz. Στην Ελλάδα το ροκ εκφράστηκε κυρίως με τα κλασικά δυτικά όργανα, όταν στην Τουρκία, πέρα από τον bağlama (εθνικό όργανο αντίστοιχο του μπουζουκιού για την Ελλάδα), ισχυρή συμμετοχή είχαν τα πνευστά (κυρίως ο ζουρνάς στην anadolu αντί του ney στην ευρύτερη τουρκική μουσική) και τα κάθε λογής παραδοσιακά τύμπανα. Μικρή σημασία έχουν όμως τα εκφραστικά μέσα, ιδίως στη σημερινή εποχή της παγκοσμιοποίησης, όσο βέβαια διαρκεί αυτή και δεν αναιρεθεί από τάσεις αναθεωρητισμού και απομονωτισμού που χαρακτηρίζουν την πατρίδα της ροκ μουσικής. Ότι και να συμβεί πάντως στην Αμερική, το μπόλι μπήκε παντού και μάλλον έπιασε. Και από το αρχικό δέντρο της ροκ του ‘60 και του ‘70 αναδύονται πλέον άλλοι βλαστοί, ανά τόπους διαφορετικοί, αλλά όμορφοι.

Αλλά ας καταγράψουμε όμως αυτή την ιστορία άνθησης.

Το πλέον χαρακτηριστικό συγκρότημα της ιστορίας είναι οι Moğollar, που υπό διαρκείς αναμορφώσεις συνεχίζουν έως σήμερα. Το γκρουπ αρχικά σχηματίσθηκε από δύο μέλη των Silüetler, τον κημπορντίστα Murat Ses και τον κιθαρίστα και τραγουδιστή Aziz Azmet, τον πολυοργανίστα Cahit Berkay και τον ντράμερ Engin Yörükoğlu που είχαν παίξει προηγούμενα στην ορχήστρα του Selçuk Alagöz, και τον Hasan Sel από τους Apaşlar. Σύντομα στην ομάδα στη θέση του Hasan Sel στο μπάσο μπήκε ο Taner Öngür που είχε παίξει στους Dörtlüsü του Erkin Koray. Το συγκρότημα έως τα τέλη του ‘60 αμφιταλαντεύθηκε ανάμεσα σε δυτικές και σε παραδοσιακές φόρμες. Εμφανίστηκαν μάλιστα και αυτοί αρχικά στο διαγωνισμό Altin Mikrofon to 1968 με το “Ilgaz”. Όμως μετά και από μια μεγάλη περιοδεία στα βάθη της Ανατολίας, το συγκρότημα πήρε μάλλον οριστικά την κατεύθυνση της Ανατολής, διασκευάζοντας ή δημιουργώντας τραγούδια σε παραδοσιακές φόρμες, αλλά και προσθέτοντας όλα εκείνα τα παράξενα ανατολίτικα παραδοσιακά όργανα που φιγουράρουν στο εξώφυλλο του πρώτου κλασικού άλμπουμ τους (bağlama, kamancheh, tanbur, davul, zurna). Η αλλαγή αυτή προκάλεσε την αποχώρηση του τραγουδιστή Aziz Ahmet. Εκτοτε το γκρουπ συνεργάστηκε με διάφορους τραγουδιστές, ενώ βέβαια το κλασικό πρώτο άλμπουμ τους είναι οργανικό. Το άλμπουμ βγήκε το 1971 αφού είχαν πάει στη Γαλλία για να αναζητήσουν την τύχη τους, όπως και αρκετοί Ελληνες την ίδια περίοδο (Aphrodite’s Child κ.ά.). Πήρε βραβείο της Γαλλικής Δισκογραφικής Ακαδημίας και συνέβαλλε στην ήδη αυξανόμενη δημοφιλία τους στην Τουρκία. Συνεργάστηκαν περιστασιακά με τον Barış Manço και τη Selda Bağcan, όμως η συνεργασία που τους έφερε στην κορυφή ήταν αυτή με τον Cem Caraca. Από τη συνεργασία αυτή ακούμε εδώ το ”Alayeyik Destani” (στην εκδοχή όμως με τον Taner Öngür στη φωνή), το “Obur Dünya” και το “Namus Belasi” κορυφαία επιτυχία της εποχής, όπου όμως από το παλαιό γκρουπ είχε απομείνει πλέον σχεδόν μόνος ο Cahit Berkay.

Τα παλαιά κορυφαία μέλη σύντομα ακολούθησαν άλλους δρόμους. Ο Murat Ses αφού έπαιξε για λίγο με τους Kurtalan Ekspres, τους Dostlar που συνόδευσαν τον Edip Akbayram το 1975 και τους Dervişan, πειραματίστηκε με τα κήμπορντς του, που είχε παραλλάξει να βγάζουν και ήχους ζουρνά. Ο Aziz Ahmet ακολούθησε προσωπική καριέρα, συνεργάστηκε με τους Üç Hürel (απ΄όπου το ‘Haram’) για να εγκαταλείψει τη μουσική στη συνέχεια, ενώ ο Taner Öngür έπαιξε με τους Dadaşlar που συνόδευαν τον Ersen Dinleten, στη συνέχεια τους Dostlar και τους Dervişan στη συνεργασία τους με τον Cem Caraca ανάμεσα 1974-1978. O Cahit Berkay μόνο κατ΄ουσίαν μέλος της παλιάς φρουράς προσπάθησε και αυτός να πειραματιστεί σε jazz φόρμες με δύο άλμπουμ των Moğollar έως το 1976, χωρίς όμως επιτυχία, για να επέλθει η διάλυσή τους. Ο ίδιος μαζί με τον Taner Öngür από τα παλαιά μέλη επανίδρυσαν τους Moğollar από το 1993 και εξής, χωρίς όμως πλέον την παλιά ικμάδα.

Στις αρχές του 1970 δημιουργούνται και οι Kardaşlar από τον Cem Karaca, μετά τη διάλυση των περισσότερο δυτικότροπων ποπ Apaşlar. Βασικά μέλη τους ο κιθαρίστας Ünol Büyükgönenç, και ο μπασίστας Seyhan Karabay, πρώην μέλος των Apaşlar. Βασικός τους στόχος ήταν να κινηθούν σε δρόμους της Ανατολής. Το πρώτο τους τραγούδι “Dadaloğlu”, του ομώνυμου λαϊκού ποιητή του 18-19ου αιώνα έγινε μεγάλη επιτυχία. Έπαιζαν και αυτοί με παραδοσιακά ανατολίτικα όργανα, όπως ıklığ (είδος kamancheh), bağlama, αλλά και παραδοσιακά κρουστά. Συνεργάστηκαν με τον Ersen Dinleten, όταν ο Cem Karaca πήγε στους Moğollar, περιστασιακά με τη Selda Bağcan, ενώ είχαν και αυτοί αρκετές αναμορφώσεις. Κορυφαία στιγμή τους το σόλο σινγκλ “Deniz Üstü Köpürür / Çökertme” (με τον Ünol Büyükgönenç στα φωνητικά) σε ένα διάλειμμα της συνεργασίας τους με τον Cem Caraca. Μετά τη σταδιακή διάλυσή τους κατά τα έτη 1974-1975, άλλοι ακολούθησαν στους Kurtalan Ekspres, άλλοι στους Dadaşlar (όπως ο Özkan Uğur) και άλλοι στους Dervişan (όπως αρχικά ο Ünol Büyükgönenç).

Οι Kurtalan Ekspres ήταν το συγκρότημα που συνόδευσε τον Barış Manço σε όλες τις μεγάλες στιγμές της δεκαετίας του ‘70 και του ‘80, αλλά και τα επόμενα χρόνια έως το 1999, μετά την κορυφαία επιτυχία του “Dağlar Dağlar” που του άνοιξε το δρόμο. Με αρχική σύνθεση τον κιθαρίστα Fuat Güner, από τους Kaygısızlar, τον μπασίστα και μετέπειτα κιθαρίστα Özkan Uğur, και για μικρό διάστημα και τον κημπορντίστα Murat Ses, το συγκρότημα γνώρισε συνεχείς αναμορφώσεις, διατήρησε όμως τον ήχο που χαρακτήρισε το σπουδαίο έργο του Barış Manço, για το οποίο μάλλον έμεινε στην ιστορία. Το όνομά του χαρακτηριστικό και αυτό της Ανατολής, καθώς είναι το όνομα του τρένου που συνδέει το μακρινό Kurtalan στην Ανατολία με το Haydarpaşa στην Ασιατική πλευρά της Istanbul. Εδώ τους ακούμε με τον Barış Manço στο κλασικό πρώτο τους σινγκλ “Ölüm Allahın Emri / Gamzedeyim Deva Bulmam”, στο “Lambaya Püf De” του 1973, αλλά και στο “Sarı Çizmeli Mehmet Ağa” από το 1979.

Οι Üç Hürel (3 Hür-El) ήταν τρία αδέλφια με καταγωγή από την περιοχή της Τραπεζούντας του Πόντου (Karadeniz) με πρωταγωνιστική μορφή τον Feridun Hürel. Ξεκίνησαν στα τέλη της δεκαετίας του ‘60 στο κλίμα της εποχής, με διάφορα σχήματα. Συμμετείχαν κι αυτοί στο διαγωνισμό Altin Mikrofon ως Oğuzlar, ενώ στη συνέχεια συνεργάστηκαν με την ορχήστρα του Selcuk Alagöz. Μιμήθηκαν τους χίπηδες της εποχής, στην εμφάνιση αλλά και στη θεματολογία, ενώ ακόμη χαρακτηριστική ήταν η χρησιμοποίηση μιας δίλαιμης κιθάρας – ιδιοκατασκευής που πλησίαζε και τον ήχο του saz. Η μεγάλη επιτυχία ήρθε και για αυτούς το 1974 με το σινγκλ “Ömür Biter Yol Bitmez / Sevenler Ağlarmış”.

O Fikret Kızılok την ίδια αυτή χρυσή περίοδο, αφού έχει ήδη γίνει γνωστός, αφοσιώνεται στην μελέτη ρυθμών και σκοπών της Ανατολίας, όπου κάνει κι αυτός μια μεγάλη περιοδεία. Εισάγει το saz όλο και περισσότερο στη μουσική του, ενώ πειραματίζεται και με το sitar. Το 1972 γνωρίζει ξανά μεγάλη επιτυχία με το χιλιοτραγουδισμένο “Leylim Ley” (ή “Kara Tren” όπως έμεινε γνωστό). Ο θάνατος του Aşık Veysel το 1973 τον συνταράσσει. Σταματά προσωρινά, αλλά σύντομα σχηματίζει άλλη μπάντα, τους Tehlikeli Madde, με τους οποίους περιοδεύει στην Ανατολία. Η πιο σημαντική στιγμή από αυτή τη συνεργασία το “Haberin Var Mi” το 1974. Έκτοτε αναλώνεται σε επαναλήψεις, ή πειραματισμούς, για να ξαναβρεί το δρόμο του τη δεκαετία του ‘80, όπως είδαμε στο πρώτο μέρος.

Αφήσαμε για το τέλος των κορυφαίων μορφών της περιόδου αυτής, τον Erkin Koray, καθώς το έργο του τη συγκεκριμένη περίοδο καθόρισε το anadolu. Τον είχαμε αφήσει στο πρώτο μέρος την περίοδο των ψυχεδελικών του αναζητήσεων που ακολούθησαν το κορυφαίο “Anma Arkadaş” (όπως τα “Mechul”, “Seni Her Gördüğümde”, “Aşkımız Bitecek”), μαζί με το σχήμα των Dörtlüsü ή Yeraltı Dörtlüsü όπως μετονομάστηκαν στη συνέχεια, ενώ δοκιμάζει και αυτός μαζί τους το σκληρό ήχο της εποχής στο “Gün Doğmuyor”. Το 1971 πηγαίνει ένα ταξίδι στις Κάννες, μαζί με ένα δημοσιογράφο του περιοδικού Hey (του νεανικού περιοδικού πoυ καταγράφει όλη της σκηνή τις δεκαετίες του ‘70 και του’ 80 – δείτε το σαν μια συνέχεια των Μοντέρνων Ρυθμών με το Ποκ και Ροκ καθ’ημάς). Συναντά τον John Lennon που του προτείνει να μείνει και να δισκογραφήσει στην Ευρώπη. Αρνείται, επιστρέφει στην Τουρκία και βγάζει με μια νέα εφήμερη μπάντα Super Grup το κορυφαίο σίνγκλ “Yağmur / Aşka İnanmıyorum”, που ορίζει και αυτό το anadolu. Είναι τόσο ροκ, όσο και ανατολίτικο ταυτόχρονα. Είτε παίζει με κιθάρα, είτε παίζει με ηλεκτρικό bağlama, το αποτέλεσμα είναι μοναδικό. Πειραματίζεται ξανά με το σκληρό ροκ με τους Ter, για να επιστρέψει ξανά σε ψυχεδελικούς ήχους με το επίσης κορυφαίο σινγκλ “Mesafeler / Silinmeyen Hatıralar” και να βγάλει τον πρώτο μεγάλο δίσκο to 1973, συλλογή όλων των προηγούμενων κορυφαίων του στιγμών. Εχει κατακτήσει πια την κορυφή, όμως απόμενε ακόμη κάτι. Το “Elektronik Türküler”. Εδώ το anadolu ορίζεται ξανά, όπως υπάρχει έως σήμερα. Αν στο “Anadolu Pop” των Moğollar ήταν καθοριστική η ανάγνωση της Ανατολής, εδώ έχει επανεφευρεθεί η ροκ μουσική μέσα από την ανατολίτικη παράδοση. Ο ηλεκτρικός ή ο κοινός bağlama, o ζουρνάς, τα παραδοσιακά κρουστά, συνοδεύουν τα ηλεκτρικά όργανα σε ένα αποτέλεσμα μοναδικό. Στο κλείσιμο του δίσκου το περίφημο “Türkü” σε στίχους του Nazim Hikmet, με συμμετοχή του Omar Faruk Tekbilek στον bağlama και τον αδελφό του Haci Ahmet Tekbilek με ένα ζουρνά που οργιάζει, έχει δώσει πλέον τον ορισμό της σύγχρονης τουρκικής μουσικής.

Μετά το κορυφαίο αυτό άλμπουμ και ο Erkin Koray, αλλά και το anadolu φθίνει σιγά – σιγά έχοντας φθάσει πιθανόν στα όρια των αναζητήσεών του. Παρόλ’ αυτά σημαντικοί μουσικοί που συμμετέχουν στο δίσκο θα συνεχίσουν έκτοτε δημιουργική πορεία. Εκτός από τον Omar Faruk Tekbilek, ο μπασίστας Ahmet Güvenç, ο οποίος αφού είχε ξεκινήσει με τους Bunalimlar για να συνεργαστεί μετά με τον Erkin Koray, θα ενταχθεί στους Kurtalan Ekspres για να μας δώσει μερικά από τα καλύτερα μετέπειτα τραγούδια του Barış Manço, όπως το Gülpembe και εν μέρει και το Dönence. Εδώ είναι ακόμη κι ο Ayzer Danga, ντράμερ στους Mavi Işıklar, κατόπιν στους Moğollar, για να συνεχίσει στους Dostlar του Edip Akbayram.

Πέρα όμως από τους ανωτέρω, υπάρχουν και άλλες μορφές που έχουν ήδη ξεκινήσει προηγούμενα και συνεχίζουν να είναι δημιουργικοί και το δεύτερο μισό της δεκαετίας του ‘70, σε φόρμες περισσότερο παραδοσιακές και λιγότερο ροκ.

Ο Εdip Akbayram καταγόμενος από το μακρινό Gaziantep της Ανατολίας, ήρθε στην Κωνσταντινούπολη το 1970. Κέρδισε στην πρώτη και μοναδική αναβίωση του διαγωνισμού Altin Mikrofon το 1971. Συνέχισε με τον Fikret Kızılok, έγινε αρχικά γνωστός με μια πρώιμη εκδοχή του “Deniz Üstü Köpürür” το 1972, για να ιδρύσει τους Dostlar με τους οποίους έβγαλε επιτυχημένους μικρούς και μεγάλους δίσκους από το 1974 έως και τη δεκαετία του ‘80. Βαθιά πολιτικοποιημένος ο ίδιος, συμμετείχε στο αριστερό κίνημα, που ήταν, όπως σε όλο τον κόσμο, σε πλήρη αναβρασμό την εποχή εκείνη. Με τη δικτατορία του 1980 διώχθηκε, για να επανέλθει στο προσκήνιο και σε νέα δημοφιλία από τα μέσα της δεκαετίας του ‘80.

Η άλλη μεγάλη μορφή που μεσουράνησε από το δεύτερο μισό της δεκαετίας του ‘70 και μετά, η Selda Bağcan έβγαλε τον κορυφαίο πρώτο της δίσκο το 1976, που περιείχε τα ιστορικά τραγούδια “Yaz Gazeteci Yaz” και “Ince Ince”. Ηδη τα προηγούμενα χρόνια είχε συνεργαστεί με όλη σχεδόν τη σκηνή της anadolu. Όμως αυτός ο πρώτος δίσκος ήταν που καθόρισε τον ήχο της. Ελαφρώς μακριά από κλασικά ροκ μονοπάτια, σταθερά σε δρόμους της Ανατολής, αλλά με ηλεκτρικά όργανα. Με τη συνεργασία των Dadaslar, του κορυφαίου saz οργανοπαίχτη Arif Sağ και σε παραγωγή του Zafer Dilek, ο δίσκος είναι μοναδικός. Πολιτικοποιημένη και η Selda Bağcan, υπέστη αλλεπάλληλες διώξεις ήδη από το 1977, φυλακίσθηκε τρεις φορές από τη δικτατορία του Εβρέν, για να βρει έως σήμερα μια κορυφαία θέση σε αυτό που καλύτερα πλέον να το ονομάζουμε Türkü ή “Türkülerimiz”, όπως έχει ονομαστεί όλη η σειρά των δίσκων της Selda Bağcan τις δεκαετίες του ‘70 και του ‘80.

Ο Zafer Dilek που προαναφέραμε, αποτελεί κι αυτός κορυφαίο μουσικό της περιόδου. Είχε ξεκινήσει ως κιθαρίστας με το συγκρότημα του Erkut Taçkın, έπαιξε με τον Özdemir Erdoğan, τον Arif Sağ και τους Mazhar ve Fuat, ενώ έβγαλε και αυτός μεταξύ άλλων, ένα καταπληκτικό δίσκο το 1976 το “Oyun Havaları”. Συνεργάστηκε επίσης με όλη την αφρόκρεμα τραγουδιστριών της εποχής Bülent Ersoy, Sezen Aksu, Ajda Pekkan, Neşe Karaböcek, Asu Maralman, Gülden Karaböcek, βάζοντας τη σφραγίδα της επιρροής της anadolu στην ποπ και κυρίως στην arabesk μουσική της εποχής. Εδώ ένα μικρό δείγμα αυτής της περιόδου με χαρακτηριστικό μέρος από το “Yali Yali / Çayelinden Öteye” της Neşe Karaböcek.

Είναι ακριβώς η εποχή που η arabesk επηρεάζεται από την anadolu και αντίστροφα. Οι πιο πάνω καλλιτέχνες, όπως και άλλοι, όπως ο Arif Sağ ή ακόμη και ο Οrhan Gecenbay, εισάγουν ηλεκτρικούς ήχους και ροκ μοτίβα στη μουσική τους. Εξάλλου ο τελευταίος, παρότι κορυφαίος στο είδος, αρνήθηκε σθεναρά την κατηγοριοποίησή του ως Aaabesk, ίσως ως κάτι το μειωτικό. Από αυτή ακριβώς την περίοδο ακούμε επίσης εδώ την Kâmuran Akkor, κλασική arabesk τραγουδίστρια, ενώ ίσως από αυτές τις επιρροές της anadolu σε παράπλευρους χώρους, παραλείψαμε να αναφέρουμε την περίπτωση της ποπ (νεοκυματικής καθ’ ημάς) Hümeyra, σε προηγούμενες ιδίως περιόδους τελών δεκαετίας ‘60, αρχών ‘70.

Όπως είδαμε και στο πρώτο μέρος, μετά την κάμψη με τη δικτατορία των αρχών του ‘80, η σκηνή γνωρίζει μια ανάκαμψη το δεύτερο μισό των 80s, όπου επέρχεται και μια συμφιλίωση ή έστω ύφεση των παλαιών πολιτικών παθών που είχαν οδηγήσει σε ακραίες καταστάσεις, με απαγωγές, δολοφονίες και συνεχείς διώξεις πολιτικών αντιπάλων από τα χρόνια του ‘70 έως και το πρώτο μισό της δεκαετίας του ‘80. Όπως είδαμε και στο πρώτο μέρος, ο Cem Karaca επανέρχεται στην Τουρκία το 1987. Eδώ ακούμε το “Çok Yorgunum”, από τα χρόνια της αυτοεξορίας, καθώς νοσταλγεί την πατρίδα του και τους γλάρους στο Βόσπορο. Από την ίδια χρονιά και η Selda, όπως έμελλε να μείνει πλέον γνωστή, στο “Yürüyorum Dikenlerin Üstünde”, καθιερώνοντας την παρουσία της που παραμένει ζωντανή έως σήμερα στα μουσικά πράγματα.

Το αφιέρωμα κλείνει, όπως και το προηγούμενο, με συμπερίληψη και σύγχρονων συγκροτημάτων και δημιουργών. Εδώ περιέχονται πλέον οι πιο γνωστοί και αντιπροσωπευτικοί εκπρόσωποι του anadolu, ή anatolian, όπως επικράτησε να ονομάζεται πλέον αυτό το θαυμαστό είδος. Πρώτοι οι Replikas, για τους οποίους έχει γράψει ουκ ολίγα ο Δημήτρης Κάζης. Ξεκίνησαν κι αυτοί μετά τα μέσα των 90s για να μας δώσουν με την καμπή της δεκαετίας τον πρώτο καταπληκτικό δίσκο “Köledoyuran”. Συνέχισαν όλη τη δεκαετία των 00s για να μας δώσουν το κορυφαίο ίσως δημιούργημά τους “Biz Burada Yok İken”, αναδρομή με εκπληκτικές διασκευές όλης της ιστορίας της anadolu, και ιδίως της περιόδου των δυτικών επιρροών της. To πλέον γνωστό όμως όνομα της σύγχρονης περιόδου στην Τουρκία αποτελούν οι Duman, με αντίστοιχη διαδρομή με τους Replikas, ένα κλασικό ροκ συγκρότημα θα μπορούσε να πει κανείς, εμποτισμένο όμως με την παράδοση της Anadolu. Εδώ στο χαρακτηριστικό “Aman Aman”. Σήμερα συνεχίζει ο τραγουδιστής τους Kaan Tangöze. Αντίστοιχη διαδρομή έχουν και οι Flört, ενεργοί κι αυτοί έως σήμερα.

Η νέα αυτή περίοδος της anadolu βρήκε ίσως την κορύφωσή της γύρω στα μέσα της προηγούμενης δεκαετίας. Όμως η καταστολή του κινήματος του Gezi Parki, η υπαναχώρηση της Τουρκίας στο δυσανεκτικό παρελθόν της που ακολούθησε τις πολιτικές αλλαγές, μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016, έχουν ήδη δημιουργήσει μια νέα εποχή, που μέλλει να αποκρυσταλλωθεί.

Από τη νεότερη γενιά σχημάτων που ακολουθούν πλέον την αλλαγή πλεύσης στην Τουρκία, θα πρέπει να αναφερθεί η Gaye Su Akyol. Βαθιά μέσα στην παράδοση, αλλά ψυχεδελική όσο πάει, συνεχίζει σταθερά έως σήμερα στο δυναμικό της Glitterbeat. Εδώ στο χιλιοτραγουδισμένο παραδοσιακό “Gamzedeyim Deva Bulmam” σε μια αρκούντως ροκ εκδοχή. Παρεμφερείς περιπτώσεις απαντώνται στην τουρκική διασπορά, όπου οι ιδιαίτερα επιτυχημένοι Altın Gün (από την Ολλανδία) όσο και η Derya Yıldırım & Grup Şimşek (από τη Γερμανία). Στη δε Τουρκία νεότεροι καλλιτέχνες, όπως η Kalben, o Cihan Mürtezaoğlu, όπως και η αναβαπτισμένη στην παράδοση Ceyl'an Ertem, διατηρούν το πνεύμα της anadolu, έχοντας όμως πλέον επίγνωση της όλης ιστορίας της τουρκικής μουσικής, συμπεριλαμβάνοντας κάθε λαϊκή της μορφή. Εδώ σε ένα μόνο δείγμα αυτού του σύγχρονου μείγματος ο Sinan Kaynakcı, ο τραγουδιστής των πλέον γνωστών σήμερα στην Τουρκία Pinhani, στον bağlama με τον Cihan Mürtezaoğlu. Η σύμπραξη αυτή θα μπορούσε να συγκριθεί μόνο με τη συμβολή του Ντίνου Σαδίκη στην ‘Γελαστή Ανηφόρα’ του Γιάννη Αγγελάκα.

Στο εδώ αφιέρωμά μας συμπεριλαμβάνεται ακόμη ο μουσικός παραγωγός - dj Hey! Douglas, που διασκευάζει κλασικά anadolu τραγούδια, εδώ σε μια πραγματικά πρωτοποριακή διασκευή του “Ankara Sokakları” του Erkin Koray. Ατυχώς δεν συμπεριλαμβάνεται εδώ ο κορυφαίος ηλεκτρονικός μουσικός Mercan Dede, όπως ατυχώς δεν συμπεριλήφθηκε και σε κάποιο από τα προηγούμενα αραβικά αφιερώματα, καθότι πραγματικά διεθνής καλλιτέχνης, λάτρης της sufi μυσταγωγίας.

Κλείνουμε το αφιέρωμα με το σχήμα που χαρακτήρισε περισσότερο απ΄όλα τη νεότερη περίοδο της anadolu των 90s-00s και έγινε ιδιαίτερα αγαπητό και στην Ελλάδα, τους Baba Zula. Ηγετική μορφή ο Murat Ertel, δεξιοτέχνης του ηλεκτρικού bağlama, ωσάν νεότερος Erkin Koray, μας παραδίδει σύγχρονους ψυχεδελικούς και καθόλα ανατολίτικους σκοπούς και μελωδίες. Εδώ στο “Bir Sana Bir de Bana” με την Καναδή λάτριδα της παραδοσιακής τουρκικής και ευρύτερα βαλκανικής μουσικής Brenna MacCrimmon (κάλλιστα βέβαια μπορούσε να μπει και το τραγούδι ύμνος “Cecom” από το Crossing the Bridge – καλύτερα όμως δείτε το με την Πόλη στο βάθος, πάνω από το καραβάκι στο Βόσπορο, ενώ τα γλαροπούλια έρχονται απευθείας από το “Çok Yorgunum”). Οι Baba Zula, παρότι κατά βάση ψυχεδελικοί, και παραδοσιακοί anadolu καλλιτέχνες, συνεργάστηκαν με dub – electronica καλλιτέχνες, όπως τον Mad Professor στα “Psychebelly Dance Music” του 2003 και το “Duble Oryantal” του 2005, για να κλείσουν τη δεκαετία με τα εξίσου κορυφαία ηλεκτρονικά άλμπουμ “Kökler” (Ρίζες) και “Gecekondu”, φόρο τιμής στους μαχαλάδες των πόλεων, όπου θα πρέπει να αναζητήσει κανείς τις πηγές της σύγχρονης λαϊκής μουσικής της Τουρκίας, με ότι σημαίνει αυτός ο όρος.

Δεν θα πρέπει δε να παραλείψουμε την αναφορά στο κανάλι του YouTube Anatolian Rock Revival Project, όπου η κάθε ανάρτηση τραγουδιού του σημαντικότερου μπουκέτου της περιόδου 1964-1980, συνοδεύεται και από εξαιρετικά όμορφα πρωτότυπα γραφιστικά.