Μια μουσική... Οδύσσεια: από την Τροία μέχρι την Ιθάκη

Ο τρόπος με τον οποίο η μάλλον… μονότροπη κουβέντα για το γνωστό κινηματογραφικό έργο, αφού λυσσομάνησε για κάμποσο, κόπασε και έσβησε γρήγορα από την ακόρεστη επικαιρότητα -η οποία κι αυτή αμείλικτη συνεχίζει να θέτει διαρκώς νέα ζητήματα στα οποία ο ψηφιακός μας εαυτός οφείλει να λάβει θέση, να διαλέξει σωστή ιστορική πλευρά και εμφανές ηθικό ταμπούρι- είναι ίσως ενδεικτικός για τον τρόπο με τον οποίο προσλαμβάνεται η τέχνη στον καιρό μας.

Το τι θα μείνει ή όχι αφού φυσήξει ο άνεμος της Ιστορίας και διώξει όλο τον κουρνιαχτό, είναι εξ ορισμού αβέβαιο, είναι έρμαιο της θεάς τύχης - και μας είναι και μάλλον αδιάφορο (δεν θα είμαστε εκεί και να το επιβεβαιώσουμε άλλωστε). Προφανές, άλλωστε κάθε έργο –πέραν διαφόρων μάλλον μεταφυσικών και φαντασιακών επιθυμιών- μιλάει και απευθύνεται στο Τώρα, στο απόλυτο ‘αιώνιο’ Σήμερα. Ο χρόνος, παρά το κοινώς λεγόμενο, δεν είναι ο απόλυτος κριτής (κι ούτε φυσικά οι μέλλουσες γενιές).

Το μόνο βέβαιο είναι ότι ο ρόλος της τέχνης και των έργων της (ακόμη και των κλασικών και ‘ιεροποιημένων’ – ειδικά αυτών!) θα παραμείνει η συγκίνηση, μια συν-κίνηση δηλαδή ουσιαστική η οποία μπορεί να ωθεί και προς μια νέα δημιουργία, μια ανα-δημιουργία ακόμη και ανα-νοηματοδότηση, και κάπως έτσι προχωράει η Τέχνη (το «προχωράει» ζητάει εισαγωγικά έτσι ώστε να αποκλειστεί κάθε τελεολογική παρερμηνεία).

Τα ομηρικά έπη για αιώνες υπέστησαν και τα ίδια αυτή την διαρκή αναδημιουργική διαδικασία (αν δεχτούμε το επί του παρόντος ακαδημαϊκό Παράδειγμα της προφορικής σύνθεσης) όχι μόνο από την εποχή που ήταν ακόμη… πτερόεντα, αλλά κι από τότε που πλέον παγιώθηκαν και έγιναν μέρος του Κανόνα, εξακολούθησαν να αποτελούν πηγή αναφοράς.

Εν προκειμένω, έδωσαν αφορμή για ένα πρόχειρο δισκογραφικό σκάλισμα σε μουσικές και τραγούδια που εμπνεύστηκαν από αυτά, μέσα από αναφορές, παραπομπές, διασκευές, μεταγραφές ακόμη και παρωδίες. Γιατί πολύτροπος δεν είναι μόνο ο άνδρας αλλά και η επικαλούμενη Μούσα. Και εν τέλει… ασχέτως επιρροών και επιδράσεων, κάθε έργο τέχνης είναι μια αυτοτελής και αυθαίρετη πράξη.

00:00 Χρήστος Λεοντής - Εσύ μας χάρισες

Για ταιριαστό άνοιγμα το… κλείσιμο της θεατρικής ‘Παρωδύσσειας’, της αυτοσχεδιαστικά παιγνιώδους και ελεύθερης προσέγγισης του Μίμη Κουγιουμτζή. «Όλα τα αντέξαμε για μιαν Ιθάκη», η κατακλείδα.

02:44 Al Stewart - Helen and Cassandra

Δεν θα μπορούσε να λείπει με το μελωδικό του χάρισμα και τον αφηγηματικό του λυρισμό ο ιστορικός/παραμυθάς τροβαδούρος Al Stewart σε ένα τραγούδι για τις μοίρες δύο γυναικών που η μοίρα τις έφερε να διασταυρωθούν μάλλον άθελα τους πίσω από τα τείχη της Τροίας. «Είναι πιθανόν ένας μύθος ασφαλώς, ένα ψίθυρος στο αυτί του Ομήρου».

07:19 Μάνος Χατζιδάκις/Ιάκωβος Καμπανέλλης/Λάκης Παππάς - Ο Έκτορας και η Ανδρομάχη

Ή μήπως… ‘παραμύθι χωρίς όνομα’; Ο αποχαιρετισμός του ‘κορυθαίολου/κρανοσείστη’ πολέμαρχου και της ‘λευκώλενης/κρουσταλλοβραχίονης’ γυναίκας του γίνεται λυρικό αντιπολεμικό εμβατήριο κλασικής 60s χατζιδάκειας τεχνοτροπίας (κι ας αναλογιστούμε συνειρμικά εδώ ότι από όλη την πολυποίκιλη πινακοθήκη των ομηρικών ηρώων, οι πλέον και σαφώς πιο συμπαθείς είναι μάλλον οι Τρώες παρά οι ‘δικοί μας’ Αχαιοί, προβληματικές προσωπικότητες, μία και μία έκαστος).

09:19 Μίλτος Πασχαλίδης – Πηνελόπη

Κι ας λέει το ρητό φοβού τους έντεχνους και… ροκ φέροντες, συμπαθές κομμάτι. Θα (συν)ταίριαζε και με το «κάνε λοιπόν τον κύκλο σου Οδυσσέα», το παλιό νόστιμο τραγούδι των Νάμα. «Θα υφαίνω ατέλειωτο πανί (….) είκοσι χρόνια το ίδιο φόρεμα».

11:43 Γιάννης Κοζάτσας/Γιάννης Πετρίτσης/Γιώργος Πολυχρονιάδης - Πάρτε την Ελένη

Λίαν φιλόδοξη προσπάθεια για ροκ όπερα (μια με το ζόρι παντρειά που ήταν και της μόδας τότε στα 70s), με λιμπρέτο βασισμένο στην Ιλιάδα και διανομή τραγουδιστικών ρόλων στον αφρό την τότε εγχώριας ποπ. Δεν πέτυχε ακριβώς…

15:06 Τηλέμαχος Ζαγρέας – Αχιλλέας

Μοναδική περίπτωση δημιουργού, εν (παράδοξη) λογική σαλού και μοναδικού ίσως εκπρόσωπου του δικής του επινόησης olymporock (αν και σε πολλά του κομμάτια, όπως και σε αυτό, όπου αφηγείται την ιστορία με το… γινάτι (μήνιν/μάνητα που λέει και ο Όμηρος) του ‘μάγκα’ Αχιλλέα γιατί του φάγανε την «Βρύσα την αφράτη», ακούγεται πιο πολύ… ολυμπορεμπέτικο).

17:40 The Divine Comedy – Achilles

Σύμφωνα με τα λεγόμενα και του… Ζαγρέα και του Ομήρου ασφαλώς, δικαίως στην «Θεία Κωμωδία» του ο Δάντης (ο Ιταλός ποιητής) τοποθετεί τον Αχιλλέα στο δεύτερο… καζάνι της κόλασης να σιγοβράζει μαζί με άλλους παρασυρμένους από το πάθος της λαγνείας (ναι, ήταν και ο Πάρις μαζί). Κάτι αιώνες μετά, στον πιο πρόσφατο του και ωραίο δίσκο ο νεομπαρόκ μελωδός Neil Hannon χρησιμοποιεί τον αρχαίο ήρωα ως σύμβολο περισσότερο της διαχρονικής ‘ανθρώπινης τραγωδίας’. «Για μας τους ζωντανούς, ο θάνατος είναι η αχίλλειος πτέρνα».

24:45 BAP - Jenau jesaht: οp Odyssee

Πολλαπλές υπήρξαν κατά καιρούς και ενίοτε ευφάνταστες οι μεταφορικές χρήσεις των παθών του Οδυσσέα, εδώ οι Γερμανοί (ή καλύτερα Κολωνέζοι, μιας που σ’ αυτή την διάλεκτο τα λένε), βασικοί κατά συνέπεια εκπρόσωποι του… κολωνιορόκ (υπάρχει πράγματι ως Kölschrock!), όταν αναφέρονται σε οδύσσεια εννοούν την δική τους μακρά πορεία, ουχί ως …ξεριζωμένοι (συγνώμη…) αλλά ως ροκ συγκρότημα στον δρόμο (από εδώ να πήραν άραγε την ιδέα οι… Locomondo για την δική τους αντίστοιχη ‘Οδύσσεια’;)

25:48 Lost Bodies - Ιθάκη

«Να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος», έγραφε ο Καβάφης στο γνωστό ποίημα του (βέβαια δεν γνωρίζουμε αν ο ίδιος ο Οδυσσέας θα συμφωνούσε με αυτή την ευχή), ο δρόμος της μελοποίησης που ακολούθησαν πάντως οι Lost Bodies ήταν ο… βραχύτερος δυνατός.

26:54 Mireille - La guerre de Troie

Χαριτωμένο σκωπτικό τραγούδι στο στυλ μεταπολεμικού παρισινού μπουλβάρ, όπου τρεις στρατηγοί πολέμαρχοι ξεκινούν για τον πόλεμο, κι αφού περάσουν τόσες περιπέτειες, «είναι τρελό τι πρέπει να κάνει ένας στρατιώτης, μπήκαν μέχρι και στην κοιλιά ενός ξύλινου αλόγου, όπου είχε φοβερό στριμωξίδι», όταν γυρίσουν κανείς δεν πιστεύει την ιστορία τους. Μήπως τελικά ήταν όλα ένα παραμύθι;

30:15 Mode Plagal – Οδυσσέας

Θα επανέλθουν στο θέμα χρόνια αργότερα (2014) σε δίσκο σύμπραξη με Χαΐνηδες και Ψαραντώνη, αλλά εδώ προτιμούμε μια σύντομη βινιέτα από τον δίσκο τους «ΙΙ» …μη ενδεικτική του εύρους μουσικών συγκερασμών που επιχειρούσε το τύποις τζαζ σχήμα τω καιρώ εκείνω (1998).

31:30 Cream - Tales of brave Ulysses

Λέγεται ότι πηγή έμπνευσης ήταν η νοσταλγία του Martin Sharp για τα ζεστά μεσογειακά νερά, νησιά και κυρίως κορίτσια όπως τα αναθυμόταν στην μουντάδα του Λονδίνου τον χειμώνα. Με στίχους όπως «μικροσκοπικά μωβ ψάρια έτρεχαν γελώντας μέσα από τα δάχτυλα της» (της Αφροδίτης) δεν είναι περίεργο που πολλοί υποπτεύθηκαν μια ψυχεδελική/ψυχροτρόπο …ανάμειξη. Ο Eric Clapton από την μεριά του έπαιζε απτόητος την κιθάρα του και τα γουά-γουά πετάλια του.

34:06 Weezer - The Futurescope Trilogy (III. Return To Ithaka)

Συμπαθές οργανικό κιθαριστικό κομμάτι, από ένα αμερικανικό συγκρότημα από αυτά που για άγνωστους λόγους αποκαλούσαμε κάποτε «εναλλακτικά».

36:11 Astarte – Sirens

Ποιος αποκλείει να τραγουδούσαν πραγματικά έτσι οι Σειρήνες; Το ελευσίνειο μαυρομεταλλικό σχήμα με ηγερία την πρόωρα χαμένη Tristessa.

39:45 Khirki – Συμπληγάδες

Σχήμα που προσπαθεί να βρει τον δρόμο του περνώντας μέσα από τις συμπληγάδες της ελληνικής παράδοσης και της αγγλοσαξονικής επιρροής.

46:51 Northwind – Troy

Με δεδομένο ότι έπος και μέταλ είναι φούστα-μπλούζα, δίσκος μέταλ με τίτλο και θεματολογία ‘Mythology’ θα όφειλε να υπάρχει, ειδικά στην εγχώρια ΄σκληρή’ σκηνή. Και πράγματι υπάρχει από το 1987! Μάλιστα 33 χρόνια αργότερα επέστρεψαν με δίσκο τιτλοδοτημένο ‘History’ σε μια ενδιαφέρουσα αν μη τι άλλο σημειολογική επιλογή.

51:41 Πάνος Δράκος– Book I-Odysseus sails for Ithaka (απόσπασμα)

Απόσπασμα από κόνσεπτ άλμπουμ με τον λίγο παράδοξο τίτλο ‘2000 π.Χ. ή μ.Χ.’ το οποίο σε πέντε μέρη παρακολουθεί την πορεία του πολυμήχανου Οδυσσέα (του ‘Odysseus of the Nimble Wits’ όπως γράφει στο αγγλόφωνο οπισθόφυλλο). Μουσική βαριά επηρεασμένη από το συμφωνικό προγκρέσιβ με πολλά πλήκτρα από έναν δημιουργό ο οποίος έγινε περισσότερο γνωστός ως παραγωγός (π.χ. τον συναντάμε, όχι πολύ αργότερα, στο Πλατώνειο ‘Γκάλοπ’).

53:54 Soft Machine - Song οf Aeolus

Οι ασκοί (ο ασκός βασικά!) του Αιόλου με τους ανέμους του fusion και του progressive είχαν ήδη ανοίξει λίγα χρόνια πριν.

58:01 Servi – Thetis

Ανατολικογερμανικό σχήμα κυκλοφορεί το 1986 τον δίσκο «Rückkehr aus Ithaka («Επιστροφή από την Ιθάκη» παρακαλώ), στην Amiga φυσικά, σε ηλεκτρονικούς δρόμους που σήμερα ακούγονται τόσο μα τόσο 80s (σαν επένδυση ελληνικής βιντεοταινίας της εποχής!), με τίτλους όπως ‘Hellespont’, ‘Symplegaden’, ‘Laistrygonen’, ‘Nausikaa‘ κοκ!

1:01:40 Στέρεο Νόβα – Οδύσσεια

Οι σύγχρονες οδύσσειες μπορεί και να είναι κι αυτές ταξιδιάρικες, ωστόσο το ταξίδι μπορεί να είναι πλέον αστικό, εσωτερικό και μοναχικό, σε έναν ασύρματο κόσμο (όπως ήταν και ο αρχαίος κατά μία άποψη!)

1:06:55 Telefon Tel Aviv - Helen of Troy

«Ακολούθησέ με, μέσα στο αμάξι, από μια γέφυρα, δεν θα πάμε μακριά». Υποσχέσεις ενός σύγχρονου Πάρι σε εξίσου σύγχρονη electropop.

1:10:03 Antena – Achilles

«Ο Αχιλλέας είναι ένα μοναχικό παιδί» (και μάλλον κακομαθημένο θα συμπληρώναμε). Η tropicalia συναντάει τους Kraftwerk σε αυτή την υπνωτική και ψυχρή μινιμαλιστική σύνθεση κατευθείαν από την αυλή της Les Disques Du Crépuscule.

1:13:31 Mess – Καλυψώ

Από τις υποσημειώσεις των ελληνικών 80s, αντιπροσωπευτικές όμως της εποχής, ένα σχήμα που κυκλοφόρησε αυτό το μοναδικό και ιδιαίτερα ατμοσφαιρικό κομμάτι που ανθολογήθηκε στην ιστορική συλλογή «Συνταγή Αντί Θανάτου’ Πως το είχε πει ο Καβάφης σ’ εκείνο το άλλο ποίημα για το ‘πρώτο σκαλί’;

1:17:09 The She Frogs – Νεκυία

Έμπνευση από την πλέον στοιχειωτική ραψωδία της Οδύσσειας, μια πιανιστική μελωδία που αιωρείται εξίσου στοιχειωτικά στον χρόνο από τότε που ηχογραφήθηκε σε κασέτα σε ένα σαλονικιώτικο διαμέρισμα.

1:20:41 Cornelius Waldner - The walls of Troy

Στην… κανονική του εργασία είναι το βασικό μέλος των νεοφόλκ Sagittarius. Εδώ αφιερώνει στα τείχη της Τροίας μια όμορφη πιανιστική μελωδία όλο μελαγχολία, ίσως γιατί κι αυτά τελικά δεν άντεξαν και υπέκυψαν στη μοίρα τους. Γιατί όπως είχε γράψει και ο Γιώργος Σταυριανός (και τραγούδησε ο Κώστας Μάντζιος), «στην πολιορκία πέφτει πάντα η Τροία»…

1:23:11 Γιάννης Ζουγανέλης – Κασσάνδρα

Ακούγοντας τον δίσκο «Ατρείδες», και ειδικά τα οργανικά του μέρη που ενίοτε ακολουθούν τους δρόμους της κάποτε αποκαλούμενης αβάν γκαρντ, δεν μπορεί να μην σκεφτεί κανείς ότι ο δημιουργός τελικά ξόδεψε στην πορεία του το ταλέντο του υποκύπτοντας στις κατά καιρούς… σειρήνες της επικαιρικής σατιρικής ευκολίας.

1:27:21 Dead Can Dance - The Lotus Eaters

Θα μπορούσαμε να επιλέξουμε και το υπέροχο (και λίαν κρυπτικό – μα ποιος είναι αυτός ο John Francis Dooley;) «Ulysses» από το «The serpent’s egg».

1:33:42 Suzanne Ciani – The second wave: Sirens

Από τον θαλασσινό, σε επτά…κύματα ομώνυμο δίσκο της Αμερικανίδας συνθέτριας που χάραξε νέες γραμμές πλεύσης για το ambient είδος. Ή να το αποκαλέσουμε new age; Μικρή και μάλλον… μεταφυσική η διαφορά.

1:40:00 In the Nursery - Judgement of Paris

Κι αν δεν περιλαμβάνεται στα ομηρικά έπη η ιστορία, ωστόσο μια αναφορά την αξίζει, γιατί …από εδώ ξεκίνησαν τελικά όλα. Από ένα μήλο -καταραμένο φρούτο τελικά σε πολλές μυθολογίες- και από την μοιραία όπως αποδείχθηκε κρίση του Πάρη. Υποθέτουμε (μιας που στίχοι δεν υπάρχουν) ότι από εκεί άντλησαν έμπνευση οι δίδυμοι αδερφοί Humberstone για το κομμάτι αυτό (εύκολα γίνεται μπλέξιμο, αν θυμηθούμε εκείνο το έργο της Άγκαθα Κρίστυ όπου η ταυτότητα του δολοφόνου αποκαλύπτεται όταν ακούγοντας μια αναφορά στην ‘Judgement of Paris’ νομίζει ότι αναφέρεται στην… γαλλική πρωτεύουσα).

1:44:23 Claudio Monteverdi/ Claudio Cavina/La Venexiana - Il ritorno d'Ulisse in patria, Atto III, Scena 10-Sospirato mio sole-Non si rammenti

Και για ταιριαστό επίλογο, η τελευταία σκηνή της όπερας του Βενετσιάνου παλαιομπαρόκ συνθέτη «Η επιστροφή του Οδυσσέα στην πατρίδα», όπου η Πηνελόπη (επιτέλους) τον αναγνωρίζει και μετά τραγουδούν μαζί «Ας μην θυμόμαστε πια τα μαρτύρια. Ας απλώσει η βαθιά λήθη το πέπλο της πάνω στο κακό. Ουρανοί, γη, κλάψτε για το παρελθόν, τώρα ας γελάσει ο κόσμος».