Monkey Banana

Αφιέρωμα στο Afrobeat

AfrobeatΜέρος 1ο: Οι ρίζες και οι συγγένειες

Μέρος 2ο: Οι πηγές

Μέρος 3ο: Οι σύγχρονοι

Μέρος 4ο: Οι μεταλλάξεις

Μέρος 5ο: Οι συλλογές

Διαβάζουμε συχνά ότι το afrobeat είναι δημιούργημα ενός ανθρώπου, του Fela Kuti. Καμία αντίρρηση. Για να δημιουργηθεί όμως ένα μουσικό είδος απαιτούνται κάποιες ιστορικές και πολιτιστικές συγκυρίες. Εν προκειμένω έχουμε τη χώρα, τη Νιγηρία, μια πολιτιστική και οικονομική υπερδύναμη (λόγω των πετρελαϊκών κοιτασμάτων) με 100 εκατομ. κατοίκους, 250 γλώσσες και ανάλογη φυλετική και μουσική ποικιλία. Ήδη από τη δεκαετία του '50 το Λάγκος έγινε η καρδιά μιας ακμάζουσας μουσικής και δισκογραφικής βιομηχανίας, η οποία κυκλοφορούσε κασέτες (κυρίως) και δίσκους με κεφάτο highlife, τη χορευτική μουσική που ξεκίνησε μετά τον 2ο παγκόσμιο πόλεμο από την Γκάνα, για να κατακτήσει όλο το δυτικό κέρας της (αγγλόφωνης) Αφρικής. Highlife έπαιζε και η πρώτη μπάντα του Fela, οι Koola Lobitos, με αρκετά στοιχεία από το makossa του γειτονικού Καμερούν και την afrosoul του Geraldo Pino (εκ Σιέρα Λεόνε). Ο Fela είχε ακούσει πολλή jazz όταν σπούδαζε μουσική στο Λονδίνο, αλλά μετά την επιστροφή του στο Λάγκος εντρύφησε και σε νιγηριανά μουσικά ιδιώματα όπως το fuji, το juju και το hausa. Σ' όλα αυτά πρέπει να προσθέσει κανείς την επιρροή του ντράμερ Tony Allen (αυτού που έβαλε το beat στο afrobeat). Το ιδεολογικό κομμάτι του afrobeat ήταν ένα μείγμα από τις ιδέες του Παναφρικανισμού (των Marcus Garvey και Kwame Nkrumah) με την ιδεολογία των Μαύρων Πανθήρων. Ο Fela μυήθηκε στον παναφρικανισμό από τους γονείς του, ενώ το κίνημα της Μαύρης Δύναμης το γνώρισε αρκετά αργότερα, το 1969, όταν ταξίδεψε με την μπάντα του στις ΗΠΑ. Στο ταξίδι αυτό αγάπησε τη soul και το funk του James Brown.

Nigeria-mapΣτιγμή της γέννησης του afrobeat θεωρείται το 1971. Παρά τα πετροδολάρια, τη δεκαετία του '70 η Νιγηρία περνάει βαθιά κρίση, αποτέλεσμα του εμφυλίου πολέμου που ακολουθεί την απόσχιση της Μπιάφρα καθώς και μιας σειράς διεφθαρμένων κυβερνήσεων που αδιαφορούν για τη χώρα. Σ' αυτό το κλίμα και σ' αυτήν την ιστορική συγκυρία, o Fela μετονόμασε τη μπάντα του σε Africa '70 και άνοιξε το κλαμπ The Shrine, για να μπορεί να παίζει ελεύθερα τη μουσική του, την οποία ονομάζει πλέον συνειδητά afrobeat. Αφού ίδρυσε μια ελεύθερη κομμούνα, την Δημοκρατία της Καλακούτα, για να ζει ανενόχλητος από τις αρχές μαζί με τους μουσικούς του και τις 27 γυναίκες του, άρχισε να ηχογραφεί στο προσωπικό του στούντιο τους πρώτους δίσκους του afrobeat, με σαφή μουσικά και στιχουργικά χαρακτηριστικά που το διακρίνουν από άλλα συγγενή μουσικά ιδιώματα (το highlife και το makossa, αλλά και το palm-wine και τα soukous). Κρατάει τους παραδοσιακούς αφρικανικούς ρυθμούς, στους οποίους αναμειγνύει jazz, funk και psychedelic rock, διατηρώντας επίσης την παραδοσιακή αφρικάνικη τραγουδιστική τεχνική του call and response. Αυτό που συντελεί στη μεγάλη δημοτικότητα της μουσικής του είναι ότι, σε αντίθεση με άλλους μουσικούς οι οποίοι τραγουδούν σε διαλέκτους, ο Fela χρησιμοποιεί τα σπασμένα αγγλικά (pidgin English) των Αφρικανών, και έτσι γίνεται κατανοητός σε όλη την αγγλόφωνη Αφρική, αλλά και στη Δύση (γι' αυτό η επιτυχία του είναι μικρότερη στις γαλλόφωνες χώρες).

Κύριο χαρακτηριστικό του afrobeat είναι τα στακάτα κρουστά που ανάγονται στην παράδοση των τυμπανιστών Γιορούμπα (της εθνότητας από την οποία κατάγεται ο Fela), και των βραζιλιάνων τυμπανιστών (στο Λάγκος ζούσαν πολλοί βραζιλιάνοι μετανάστες). Στον κορμό των κρουστών και της ηλεκτρικής κιθάρας, ο Fela πρόσθεσε πολλά χάλκινα πνευστά με jazz, rhythm'n'blues και funk ηχόχρωμα, και άπλωσε τα κομμάτια έτσι ώστε να διαρκούν είκοσι λεπτά ή και παραπάνω. Ο ίδιος έπαιζε τενόρο και άλτο σαξόφωνο (ή τρομπέτα), ενώ συγχρόνως αυτοσχεδίαζε στα κήμπορντς. Οι στίχοι του ειρωνεύονταν και καυτηρίαζαν τις διαφθαρμένες αφρικανικές κυβερνήσεις, τη δουλοπρέπεια και το μιμητισμό των Αφρικανών απέναντι στο δυτικό πολιτισμό, τις πολυεθνικές και την οργανωμένη θρησκεία και τις φυλετικές διαμάχες που δεν αφήνουν την Αφρική να ανακάμψει από τους αλλεπάλληλους εμφύλιους πολέμους.

Δέκα χρόνια μετά το θάνατό του, όσοι αγάπησαν τη μουσική του, κρατούν μέσα τους την εικόνα του Fela να τριγυρίζει στη σκηνή, ιδρωμένος και γυμνός από τη μέση και πάνω, μ' ένα τεράστιο τσιγάρο στο στόμα, και να απαγγέλει υπνωτιστικά:
"Brothers and sisters in Africa
never should we learn to wage war against each other
let Nigeria be a lesson to all"
.

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: ΟΙ ΡΙΖΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΓΓΕΝΕΙΕΣ

Manu Dibango1. Manu Dibango - Polysonic (1992)
Ο σαξοφωνίστας/ βιμπραφωνίστας από το Καμερούν είναι για τους γαλλόφωνους αφρικανούς ό,τι ο Fela για τους αγγλόφωνους. Το σινγκλ Soul Makossa (1973), μπορεί να μην είναι γνήσιο makossa αλλά θεωρείται η πρώτη ντίσκο επιτυχία (η απήχησή του ήταν τόσο μεγάλη, ώστε ακόμα και ο Michael Jackson έκλεψε 77΄΄ από το κομμάτι για το "Wanna be starting something"). Ούτε το Polysonic περιέχει πολύ makossa, αλλά δείχνει την τάση του Dibango να ακούει κάθε καινούργια μουσική, να συνεργάζεται με αλλοεθνείς και πολύ νεότερους μουσικούς (από τους Sly and Robbie και τον Don Cherry, μέχρι με τον Fela και τον Κουβανό Eliades Ochoa). Το άλμπουμ συνδυάζει το makossa με την jazz και τη αφρικάνικη ποίηση, ηχογραφήθηκε στο Λονδίνο (με παραγωγό τον Simon Booth) και συμμετέχει ο (άδικα εξαφανισμένος από τη λονδρέζικη σκηνή του hip-hop) Mc Mello.

king sunny ade2. King Sunny Ade - JuJu Music (1982)
Ο έτερος σουπερστάρ της νιγηριανής μουσικής. Οι διαφορές του με τον Fela πολλές: ο Ade υιοθέτησε εξαρχής την περσόνα του "αφρικανού πρίγκιπα", ήταν το "καλό παιδί", ο αγαπημένος της αστικής τάξης που τραγουδούσε στη διάλεκτο των Γιορούμπα, και περιοριζόταν στα θέματα της μουσικής juju (ερωτική ζήλεια, απιστία κ.λπ.). Οφείλει τη μεγάλη διεθνή του επιτυχία στο συμβόλαιο που υπέγραψε το 1982 με την Island, η οποία έψαχνε το διάδοχο του Bob Marley (είναι γνωστός ως ο αφρικανός Marley). Χαρακτηριστικό στοιχείο της μουσικής του είναι η pedal steel κιθάρα, την οποία ενσωμάτωσε στο juju επειδή είχε αδυναμία στην country & western. Το JuJu Music ίσως να μην είναι ο καλύτερος δίσκος του, αλλά είναι ο πιο αντιπροσωπευτικός της μουσικής juju.

Hugh Masekela3. Hugh Masekela - Home is where Music is (1972)
Μεγάλος τρομπετίστας, αληθινός θρύλος της αφρικάνικης μουσικής, ο μόνος που μπορεί να σταθεί ισάξια δίπλα στον Fela τόσο ως μουσικός, όσο και ως εκφραστής μιας συνεπούς στάσης απέναντι στους λευκούς και μαύρους δικτάτορες. Έζησε πολλά χρόνια εξόριστος στις ΗΠΑ μαζί με τη γυναίκα του, Myriam Makeba, γνωστή επίσης από τους δικούς της αγώνες κι η οποία δυστυχώς έφυγε πριν λίγες μέρες. Ο Masekela συνεργάστηκε με κάθε λογής μουσικούς (Abdullah Ibrahim, Crusaders, Fela, Dudu Pukwana). Είναι από τους πρώτους που ασχολήθηκε με το fusion και έχει κάνει και πολλές mainstream ηχογραφήσεις. Το Home is where Music is είναι η επιτομή της South African Jazz, αποτέλεσμα της συνεργασίας αμερικανών μουσικών με το σπουδαίο σαξοφωνίστα Dudu Pukwana και τον ντράμερ Makays Ntshoko.

geraldo pino4. Geraldo Pino - Heavy, heavy, heavy
Λένε ότι ο Fela πήγε το 1969 στις ΗΠΑ, γιατί πίστευε ότι δεν θα μπορούσε να ανταγωνιστεί τον Pino, ο οποίος ήταν το νούμερο ένα στη δυτική Αφρική. Ωστόσο, ο Pino, ο δημιουργός της afrosoul, ήταν άγνωστος εκτός Αφρικής μέχρι πρόσφατα. Τα τελευταία χρόνια, με την ανάκαμψη της σκηνής του afrobeat, περιοδεύει στην Ευρώπη μαζί με τον Seun Kuti, το γιο του Fela, και την μπάντα του. Η μουσική του είναι επηρεασμένη πολύ από το latin, το οποίο είχε κυριεύσει τις αγορές της Αφρικής μέσω Κονγκό, τη δεκαετία του '60 (γι' αυτό άλλαξε το όνομά του από Gerald Pine σε Geraldo Pino). Το Heavy, heavy, heavy περιέχει κομμάτια ηχογραφημένα τη δεκαετία του '70 και είναι ένα αληθινό διαμάντι της afrosoul, που δείχνει γιατί ο Fela επηρεάστηκε τόσο πολύ από τον Geraldo.

sonny okosun5. Sonny Okosun - Fire in Soweto
Ο Sonny, ο οποίος μας άφησε στις αρχές της φετινής χρονιάς, ταλαντεύτηκε αρκετά πριν καταλήξει στην afropop που τον έκανε γνωστό (έπαιζε κάποτε μ' ένα γκρουπ που ονομάζονταν Beatles της Νιγηρίας!) Ασχολήθηκε πολύ με τις ρίζες της μαύρης μουσικής (και ονόμασε τη μουσική του Ozzidizm και τη μπάντα του Ozzidi, από το ομώνυμο ποταμό/θεό), φλέρταρε αρκετά με το calypso και γνώρισε μεγάλη επιτυχία με την afro-reggae, και με το δίσκο Fire in Soweto, ο οποίος συνέπεσε μ' ένα πραξικόπημα στη Λιβερία. Δεν κατάφερε να επαναλάβει την επιτυχία του, και στράφηκε σ' έναν ήχο που ονόμασε Afro-carnival και ήθελε να είναι η νιγηριανή απάντηση στην disco. Οι στίχοι του είχαν την ίδια θεματολογία με του Fela, ήταν όμως πιο απλοϊκοί και ήπιοι, χωρίς την οργή που διέκρινε τον Fela. To Fire in Soweto ήταν ο κατάλληλος δίσκος την κατάλληλη στιγμή, κι έκανε τον Sonny έναν ακόμα one-hit wonder.

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ: ΟΙ ΠΗΓΕΣ

Υπάρχει σίγουρα afrobeat και πέρα από τον Fela Kuti, αλλά αυτός παραμένει ο αδιαφιλονίκητος ιδρυτής και βασιλιάς του είδους. Ο Kuti έχει να επιδείξει μια εντυπωσιακή δισκογραφική παραγωγή, η οποία (όπως συνηθίζεται σ' αυτές τις περιπτώσεις) συνεχίζει απρόσκοπτα και μετά το θάνατό του. Δε θα είμαστε υπερβολικοί αν πούμε ότι όσο παλιότερο το υλικό τόσο καλύτερα, καθώς και να εφιστήσουμε την προσοχή σε αναίτιες επανεκδόσεις του ίδιου κατ' ουσίαν υλικού σε συλλογές, 2-σε-1 CD κ.λπ. κ.λπ. Κάποιος που θέλει να ονομάζεται ενημερωμένος περί του φαινομένου Kuti θα πρέπει να έχει ακούσει τουλάχιστον τα εξής άλμπουμ:

Fela Kuti1) Fela Kuti - Gentleman (1973)
Οι στίχοι του ομώνυμου τραγουδιού είναι η επιτομή της φιλοσοφίας του Kuti για την Αφρικανική ταυτότητα, η οποία πρέπει ν' απελευθερωθεί από τα αποικιοκρατικά δεσμά της. Η δε μουσική είναι η επιτομή της μίξης των ειδών με τα οποία καταπιάστηκε αυτός ο μεγάλος μουσικός.

2) Fela Kuti - Expensive Shit (1975)
Πολλά πράγματα μπορούν να περάσουν από το ανυποψίαστο μυαλό στο άκουσμα των δύο λέξεων του τίτλου. Για όσους θέλουν να μάθουν όλη την αλήθεια, μια μικρή αναζήτηση στο διαδίκτυο θα τους αποζημιώσει με μια τραγελαφική ιστορία η οποία δείχνει την παράνοια του συστήματος το οποίο πολέμησε ο Kuti. Το ομώνυμο κομμάτι είναι λιγότερο "φευγάτο/τζαζέ" από το Getleman αλλά παραμένει ένα αρχετυπικό afrobeat έπος.

3) Fela Kuti - Zombie (1977)
Η απόδειξη για το βαθμό πολιτικοποίησης ενός τραγουδιού δεν είναι τα εγκώμια των επαναστατών αλλά η τσαντίλα του βαλλόμενου καθεστώτος. Και η κυβέρνηση της Νιγηρίας -με αφορμή την απήχηση του συγκεκριμένου τραγουδιού- έστειλε όχι έναν, όχι δύο, αλλά 1000 (!) στρατιώτες που κατέστρεψαν το σπίτι του Kuti και τραυμάτισαν θανάσιμα τη μητέρα του. Τον επαναστατικό σπόρο όμως δεν κατάφεραν να τον ξεριζώσουν.

4) Fela Kuti - Beasts of No Nation (1989)
Τα χρόνια περνούν και η "περίπτωση Fela" γίνεται όλο και πιο γνωστή εκτός Νιγηρίας. Στο κατώφλι της τελικής επικράτησης της καπιταλιστικής "παγκοσμιοποίησης" ο Fela μας θυμίζει ότι όλα τα γουρούνια όχι μόνο έχουν την ίδια μούρη αλλά δεν περιορίζονται και σε συγκεκριμένα σύνορα.

5) Κλείνουμε το κεφάλαιο Fela με δυο ενδιαφέροντες δίσκους - συνεργασίες του Fela με μεγάλους μουσικούς: Fela & Ginger Baker Live (1971) και Fela & Roy Ayers - Music for many colors (1980)

Femi Kuti6) Femi Kuti - The Definitive collection (2007)
Παρά τον προοδευτισμό του όσον αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα, ο Fela ήταν λιγότερο ενθουσιώδης όσον αφορά τις προόδους στην αυτοδιαχείριση των γυναικών. Με τόσες γυναίκες που είχε και με δεδομένη την πίεση της μουσικής βιομηχανίας για ένδοξους απογόνους, ο ανυποψίαστος αναγνώστης θα νομίζει ότι ο κόσμος έχει στο μεταξύ γεμίσει με ...Κουτάκια που προσπαθούν να πάρουν τη θέση του πατέρα. Στην πραγματικότητα, μόνο ο πρωτότοκος Femi έχει κι έχει να επιδείξει μια συνεπή και αξιοπρεπή πορεία frontman, όπως μαρτυρά και η συλλογή που αναφέρουμε εδώ. Για τον έτερο γιο Seun τα είπαμε σε άλλο σημείο του αφιερώματος.

tony allen7) Tony Allen - No Accomodation For Lagos / No Discrimination (2002)
Πολλά μέλη της μπάντας του Kuti συνεχίζουν ακόμα να παίζουν ενεργό ρόλο στη μουσική σκηνή. Ο καλύτερος εξ' αυτών είναι ο ντράμερ Tony Allen, ο ερχομός του οποίου στην Ελλάδα αποτέλεσε και την αφορμή του παρόντος αφιερώματος. Ακμαίος και παραγωγικότατος, με την μέχρι τώρα δισκογραφία του ο Allen συντηρεί την παράδοση του afrobeat χωρίς συντηρητισμούς και αγκυλώσεις. Παράλληλα δίνει το στίγμα του σε συνεργασίες με νεότερους μουσικούς όπως οι Air, ο Jarvis Cocker και ο Damon Albarn. Αναζητείστε αυτή την πρόσφατη 2-σε-1 επανέκδοση των παλιότερων albums αλλά μην αμελήσετε ν' ακούσετε και την τελευταία του κατάθεση Lagos No Shaking (2006). Από τα υπόλοιπα μέλη, άξιος αναφοράς είναι ο Oghene Kologbo που με τους Afrobeat Academy ηχογράφησε πέρυσι ένα άλμπουμ με τον τίτλο (τι άλλο;) Remember Fela Anikulapo Kuti.