Yugo novi val: Η σκηνή και τα τραγούδια

Γράφαμε στο προηγούμενο μέρος ότι στη Γιουγκοσλαβία ήρθαμε ψάχνοντας το πανκ και το new wave όπως το μάθαμε κυρίως τη δεκαετία του ‘80 ως φυσική του συνέχεια. Ετσι δεν μπορούσαμε εύκολα να καταλάβουμε αυτό που ονόμαζαν novi val. Ένα μίγμα παλιομοδίτικου πλέον ροκ, φολκ παραδόσεων, ska - reggae επιρροών που μαζί με το πανκ δημιουργούσε κάτι που για μας δεν ήταν εύκολα κατανοητό. Δεν είχαμε εξάλλου μεγαλώσει μαζί του στην τότε Γιουγκοσλαβία, και δεν είχαμε τις προσλαμβάνουσες να αντιληφθούμε πως μια κοινωνία δεν έχει ανάγκη ξενόφερτες επιρροές, αλλά της αρέσει πάντα να αφομοιώνει οτιδήποτε καλό της έρχεται, αλλά μέσα στα δικά της καλούπια, στη δική της ιστορία, δημιουργώντας κάτι νέο, πρωτοποριακό και γνήσια λαϊκό. Ως λαϊκό δε ήταν και απόλυτα πετυχημένο, έτσι ώστε οι δημιουργοί του novi val να απολαύσουν στη συνέχεια τη δημοφιλία πολύ περισσότερο από τα πανκ – new wave – synth wave – ηλεκτρονικά σχήματα που συναντήσαμε στο πρώτο μέρος. Πέρα από τους Paraf, τους Boye και ίσως τα electro pop σχήματα που ελάχιστα ακουμπήσαμε στο πρώτο μέρος, το πανκ και οι άμεσοι επίγονοί του, εκφράζοντας και το νεανικό περιθώριο, δεν κατάφεραν να αγγίξουν τις μεγάλες μάζες. Γι’ αυτό και πάμπολλα κομμάτια που επιλέξαμε στο πρώτο μέρος ήταν demo, ακυκλοφόρητα ή απλά πανάγνωστα κομμάτια που ήρθαν στο φως πολύ αργότερα από ακούραστους συλλέκτες.

Εδώ όμως έχουμε να κάνουμε με εν πολλοίς σχήματα πετυχημένα, που μάλιστα σταδιακά κατέληξαν να γίνουν mainstream και πιθανώς αδιάφοροι πλέον για όλους εμάς που δεν αρκούμαστε στη λαϊκότητα, αλλά ψάχνουμε το νέο και το πρωτοποριακό. Το ίδιο βέβαια συνέβη και στην Ελλάδα την ίδια περίοδο, καθώς ναι μεν άνθησε το πανκ και το new wave, με μια κατά κυριολεξία κοσμογονία μέσω ιδίως της ανεξάρτητης τότε ονομαζόμενης σκηνής. Όμως εκείνοι που αγαπήθηκαν περισσότερο στην Ελλάδα του τότε ήταν ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου, οι Κατσιμιχαίοι, οι Τρύπες και λίγο νωρίτερα οι Μουσικές Ταξιαρχίες με τον Τζίμη Πανούση. Δεν ξέρω αν η περίπτωση είναι η ίδια, όμως οι αναλογίες είναι πολλές. Κάποιος από το εξωτερικό που θα αναζητήσει το ελληνικό πανκ των 80s θα θελήσει να ψάξει και αυτό που κυρίως αγαπήθηκε τότε, το ελληνικό ροκ, όπως ονομάστηκε, με κύρια διαφοροποίηση ίσως τη γλώσσα, αλλά όχι μόνο. Και θα δυσκολευτεί να το κατανοήσει, όπως κι εμείς εδώ το novi val, αν το κατανοήσαμε, καθώς και πάλι έμειναν κενά σημεία, ακατανόητα.

Ας μείνει ότι τουλάχιστον προσπαθήσαμε να απεικονίσουμε μια περίοδο που έχει μείνει θρυλική για τη μουσική της Γιουγκοσλαβίας. Ίσως, για ένα λόγο παραπάνω, επειδή και αυτή η μουσική έσβησε μαζί με τη χώρα που γεννήθηκε, με το γύρισμα της δεκαετίας του ‘90. Παρέμεινε ο απόηχος, αλλά είχε χάσει τη δυναμική της στις χώρες που απέμειναν. Αυτοί που ζουν βέβαια εκεί ξέρουν πολύ καλύτερα από εμάς. Και πιθανόν να υπάρχουν και να συνεχίζουν σήμερα σχήματα με μουσικές εξίσου καλές με αυτές που νομίζουμε ότι έχουμε επιλέξει και εδώ.

Παραμένουμε στα 80s έτσι και εδώ, αναπαριστώντας μια εποχή όπου το δεύτερο κύμα της παγκόσμιας ροκ μουσικής επανάστασης, κατέκλυζε τον κόσμο. Εδώ ερχόταν κυρίως από την Αγγλία, και επηρέασε άμεσα την τότε Γιουγκοσλαβία, που, όπως αναφέραμε και στο πρώτο μέρος, οι συνθήκες ευνοούσαν την ανάπτυξη.

Ταυτόχρονα έτσι σχεδόν με τη συλλογή Novi Punk Val που κυριάρχησε στο πρώτο μέρος με την πανκ σκηνή της Σλοβενίας και της Κροατίας, βγήκε το Paket aranžman το 1981 στη Yugoton. Η εποχή απαιτούσε αλλαγές και πρωτοπορίες και έτσι δραστήριοι και πάλι μουσικοί παραγωγοί, μάζεψαν 3 συγκροτήματα που αναδύονταν στη σκηνή του Βελιγραδίου και αφού τους έδωσαν χώρο και ελευθερία, βγήκε η συλλογή που καθόρισε τον ήχο της δεκαετίας. Τα τρία συγκροτήματα ήταν οι Šarlo Akrobata, Električni Orgazam και οι Idoli. Τίποτε δεν ξεπέρασε το αποτέλεσμα που βγήκε.

Οι Šarlo Akrobata με αρχηγό τον Milan Mladenovic, είχαν αρχικά σχηματιστεί ως Limunovo Drvo, επηρεασμένοι από το prog rock της εποχής που τότε κυριαρχούσε, αλλά σταδιακά άλλαζαν τον ήχο τους με τις επιρροές του πανκ. Το 1980 στην καμπή της νέας δεκαετίας εμφανίστηκαν στη σκηνή του Βελιγραδίου, μαζί με τα άλλα δύο συγκροτήματα ως κάτι νέο, πρωτοφανές. Πριν βγει ήδη η συλλογή, εμφανίστηκαν την πρωτοχρονιά του 1981 στην τηλεόραση, με το “Niko kao ja”, ένα κλασικό ska κομμάτι για να σημάνουν την αρχή ενός νέου μουσικού ρεύματος. Η ska – reggae, που άνθιζε τότε και στην Αγγλία επηρέασε όσο τίποτε άλλο όλα τα σχήματα του novi val, όπως επίσης και τους Idoli από την ίδια συλλογή.

Οι δεύτεροι, επηρεασμένοι επίσης από μουσικές των Βαλκανίων και της Ανατολικής Ευρώπης γενικότερα, συνεισέφεραν στη συλλογή, μεταξύ άλλων, το “Plastika”, παρωδία του καταναλωτισμού της εποχής και το “Maljčiki”, σε παραγωγή του Goran Bregovic. Το τελευταίο, παρωδία του σοσιαλιστικού ρεαλισμού (σημαίνει ‘Αγόρια’ στα ρώσικα) δεν παίχθηκε μεν στην τηλεόραση, μετά από παρέμβαση της ρωσικής πρεσβείας, όμως έγινε σταδιακά μεγάλη επιτυχία, καθιερώνοντας τους Idoli ως το πιο ονομαστό σχήμα του τότε. Το πρώτο τους άλμπουμ “Odbrana i poslednji dani”, με αναφορές στη θρησκεία και την Ορθοδοξία, κούρασε πολύ για να βγει το 1982, για να χαρακτηρίζεται έκτοτε ως το κορυφαίο της γιουγκοσλάβικης σκηνής και των χωρών που ακολούθησαν σε διάφορες ψηφοφορίες έως σήμερα (ακατανόητα και πάλι για εμάς, καθότι άνισο). Πάντως το “Kenozoik” που το άνοιγε ήταν κομμάτι πολύ μπροστά από την εποχή του.

Οι Električni Orgazam είναι ίσως η χαρακτηριστικότερη περίπτωση της ιστορίας και της μετέπειτα mainstream δημοφιλίας των σχημάτων του τότε. Με πανκ καταβολές παρέδωσαν τότε τραγούδια όπως τα “Zlatni Papagaj”, “Nebo”, “Konobar”, “Krokodili Dolaze” που έμειναν στην ιστορία, ενώ ενίοτε εξέπληξαν με αναζητήσεις διαφορετικού ύφους, όπως το ηλεκτρονικό “Električni orgazam” από τον πρώτο τους δίσκο που είδαμε στο πρώτο μέρος, όσο και τον ιδιαίτερο (με ψυχεδελικές αναφορές) δεύτερο δίσκο τους “Lišće prekriva Lisabon”. Μετά όμως το 1983-1984 στρέφονται, όπως και τα περισσότερα σχήματα του τότε που συνέχισαν να παίζουν, σε κλασικές ποπ ροκ φόρμες, δημοφιλείς μεν, πλην όμως αδιάφορες για την ανασκόπησή μας.

Ας δούμε όμως την κασετοσυλλογή μας. Πρώτοι ξεκινούν οι Buldožer, ένα από τα ενδιαφέροντα προηγούμενα σχήματα του prog rock από τη Λουμπλιάνα. Υπό την επιρροή του πανκ εξελίσσονται, γίνονται περισσότερο τρελοί από ότι ήταν και κάπως σαν οι δικές μας Μουσικές Ταξιαρχίες βγάζουν έναν πρωτοποριακό avant garde δίσκο στην καμπή της δεκαετίας. Από εκεί το “Novo Vrijeme”, που έμεινε γνωστό από ταινία της εποχής.

Ακολουθεί ο ύμνος των Električni Orgazam, το “Zlatni Papagaj”, και το “Hrast” των Parni Valjak. Οι τελευταίοι κορυφαίο σχήμα της σκηνής του Ζάγκρεμπ έλκουν την καταγωγή τους από τους Grupa 220, κλασικό ροκ σχήμα των 60s-70s. Αφού αναζητούν το στίγμα τους στα τέλη της δεκαετίας, το μικρό πέρασμα από τις τάξεις τους του Branimir "Johnny" Štulić, αρχηγού αμέσως μετά των θρυλικών Azra, και η συμμετοχή του κιθαρίστα των Prljavo Kazalište, που όπως είδαμε στο πρώτο μέρος είχαν ήδη επηρεαστεί από το πανκ, τους κάνουν να μας παραδώσουν έναν κλασικό ροκ δίσκο το 1979, που κάποιοι σήμερα αναγνωρίζουν σε αυτόν ακόμη και riffs των μετέπειτα Nirvana. Ένας δίσκος μπροστά από την εποχή του. Η συνέχεια αναμενόμενη, όπως όλων των λοιπών. Δίσκος το 1980 με επιρροές ska και μετέπειτα mainstream δημοφιλία με τη στροφή τους σε κλασικές ποπ ροκ φόρμες.

Ο Branimir Štulić, κατά πολλούς ο κορυφαίος του γιουγκοσλάβικου ροκ, σχημάτισε το 1977 τους Azra, αρχικά με όλο τον κορμό των μουσικών που αποτέλεσαν σύντομα μετά τους Film, επίσης κορυφαία μπάντα της εποχής από το Ζάγκρεμπ. Γεννήθηκε στα Σκόπια, μεγάλωσε στο Ζάγκρεμπ και δήλωνε πάντα Βαλκάνιος. Οι Azra θα μας φανούν σήμερα παλιομοδίτες του ροκ, με επιρροές φολκ και με σπουδαίες live εμφανίσεις. Δεν τολμούμε αναλογίες με τα ελληνικά δεδομένα, αλλά όλες καταλαβαίνετε ποιον σκεφτόμαστε (κάποιοι νεότεροι σίγουρα θα μπερδευτούν). Επαιξαν από το 1979 έως το 1988 που διαλύθηκαν, αν και εδώ τους επιλέγουμε από live που έχει καταχωριστεί στις 27-7-1990 (αν και άλλες πηγές αναφέρουν 1987). Ετσι κι αλλιώς ο Branimir Štulić, αποσυρμένος ήδη από το 1986 στην Ολλανδία, έχει απαγορεύσει εδώ και χρόνια την έκδοση και κυκλοφορία των studio άλμπουμ τους, αναρτώντας ο ίδιος στο κανάλι του στο YouTube ως Petar Petrovic τις live εμφανίσεις τους και μόνο. Από το 1981 έτσι στο Βελιγράδι το “Poljubi Me”.

Η σκηνή του Ζάγκρεμπ του novi val, μάλλον συνολικά παλιομοδίτικη και παράπλευρη προς την underground πανκ σκηνή, επηρεάζεται και αυτή από τη ska. Εμφανείς εδώ οι επιρροές στους Prljavo Kazalište (Βρώμικο Θέατρο), που αφού ξεκίνησαν με το πρώτο τους τραγούδι ως πανκ συνέχισαν το 1979 στον πρώτο τους δίσκο με εξώφυλλο που παρέπεμπε ευθέως στο logo των Rolling Stones από το ‘Sticky Fingers’, για να βγάλουν στη συνέχεια το “Crno Bijeli Svijet” εντασσόμενοι πλέον στο novi val. Εμφανείς οι επιρροές ska και στους Aerodrom, όπως και στους προαναφερθέντες Film. Και τα τρία αυτά γκρουπ, όπως και οι Parni Valjak, που προαναφέραμε, είχαν παρόμοια πορεία. Έλκουν καταγωγή από τα χρόνια των 70s (ο αρχηγός των Aerodrom Jurica "Jura" Pađen κι αυτός με θητεία στους Grupa 220 και στη συνέχεια στους Parni Valjak), έως το 1980 βγάζουν άλμπουμ κλασικού μάλλον ή progressive ροκ, στην καμπή της δεκαετίας γίνονται γνωστοί και αυτοί με τραγούδια με εμφανείς ska επιρροές, ενώ στη συνέχεια κατακτούν πια τη mainstream δημοφιλία με κάτι που χαρακτηρίστηκε ως power pop. Τα τραγούδια που εδώ επιλέγουμε ήταν ίσως οι μεγαλύτερες επιτυχίες τους αυτής της πρώτης ska – reggae φάσης τους.

Τώρα γιατί η ska – reggae μεσουράνησε στην τότε Γιουγκοσλαβία, εξηγείται εν μέρει από τις επιρροές των Specials, των Madness και τη στροφή των Clash στην Αγγλία της ίδιας περιόδου, όσο ίσως και στην παράδοξη παράδοση επιρροής της λατινοαμερικάνικης μουσικής (κυρίως Βραζιλίας και Μεξικού) στη Γιουγκοσλαβία των 70s.

Ξαναγυρνάμε στους Šarlo Akrobata και στο κλασικό τους “Mali čovek” (επίσης από το ‘Paket aranžman’), όπου το τρίο βρίσκεται στα καλύτερά τους. Χωρίς να παραγνωρίζουμε την επιρροή του ντράμερ τους Ivan "Ivica" Vdović (αδικοχαμένου κι αυτού νωρίς από την ασθένεια της δεκαετίας, το AIDS), οι κύριες φιγούρες ήταν του κιθαρίστα Milan Mladenovic και του μπασίστα Dušan "Koja" Kojić, που σύντομα ακολούθησαν διαφορετικούς δρόμους. Ο πρώτος, θρυλική μορφή του γιουγκοσλάβικου ροκ που πέθανε κι αυτός νωρίς τη δεκαετία του ‘90 από φυσιολογικά αίτια, σχημάτισε τους Katarina II που μετά τον πρώτο δίσκο άλλαξαν το όνομα σε Ekaterina Velika και έγιναν ένα από τα πιο ονομαστά σχήματα στη Γιουγκοσλαβία, με επιρροή που φτάνει μέχρι και σήμερα (βέβαια υπό το νέο όνομα, ακατανόητα πάλι για εμάς τους ξένους). Ο δεύτερος σχημάτισε τους Disciplina Kičme, με ήχο πιο σκληρό, που κάποια στιγμή άγγιξαν και τη διεθνή δημοφιλία. Όμως και πάλι επιλέγουμε και τα δύο σχήματα από την αρχή τους σχεδόν.

Τούτο καθώς λίγο πριν το μέσο της δεκαετίας, κάπου στο 1983-84, η εποχή αλλάζει. Τα γκρουπ που είχαν ξεκινήσει, είτε κουράστηκαν και σταμάτησαν, είτε μετατράπηκαν σε mainstream ποπ σχήματα, είτε συντήρησαν το ροκ ήχο τους, όπως οι Električni Orgazam και οι Ekatarina Velika, χωρίς όμως κάτι πλέον το πρωτοποριακό.

Εξαίρεση στην μάλλον πτωτική για εμάς πορεία αυτών των κλασικών ροκ σχημάτων, οι Partibrejkers, που σχηματίστηκαν από τον Zoran Kostić "Cane" των Urbana Gerila και μετέπειτα Radnička Kontrola (που είδαμε στο πρώτο μέρος), που από τα μέσα της δεκαετίας δημιουργούν ενίοτε σε rhythm’n’blues και εν γένει ροκ σε πρωτότυπες μορφές. Μέρος της σκηνής του Βελιγραδίου και των συγκροτημάτων γύρω από αυτή, το 1988 βγάζουν τον δεύτερο δίσκο τους και γίνονται πλέον ευρύτερα γνωστοί. Ενόψει του επικείμενου πολέμου, το 1992 σχηματίζουν με μέλη από τα ονομαστά σχήματα του Βελιγραδίου, τους Električni Orgazam και τους Ekatarina Velika, το σούπεργκρουπ Rimtutituki, τραγουδώντας ενάντια στον πόλεμο, χωρίς όμως για τα καθ΄ημάς ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Οι Partibrejkers το 1993 έπαιξαν και στον Μύλο στη Θεσσαλονίκη, δείγμα της τότε πρωτοπορίας της νύμφης του Βορρά, που εν πολλοίς έχει χαθεί τα τελευταία χρόνια. Αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία.

Άλλα επίσης νέα σχήματα εμφανίζονται από το 1984 και μετά, σαν να άλλαξε ξαφνικά τότε η εποχή. Τους Luna τους είδαμε στο πρώτο μέρος, εδώ τους ακούμε στο “Ogledalo Lune” (Ο καθρέφτης της σελήνης), το οποίο εκτός από αυτή τη φοβερή εκτέλεση του μοναδικού τους τότε δίσκου, θα το βρείτε επίσης στη μοναδική τους live επανεμφάνιση το 2004 στο φημισμένο πλέον Exit Festival στο Νόβι Σαντ, με το συγκρότημα σε μεγάλα κέφια και τον Slobodan Tišma να καρφώνει τις λέξεις στο κοινό.

Από τα προηγούμενα σχήματα, όσα παραμένουν στην πρωτοπορία, σκληραίνουν τον ήχο τους, επανερχόμενοι στις πανκ ρίζες τους. Οι Morbidi i mnoći από το Βελιγράδι, με ανύπαρκτη δισκογραφία, καθώς πέραν ραδιοφωνικών εμφανίσεων στο Ventilator 202 δεν κυκλοφόρησαν τίποτε τότε, για να γίνουν γνωστοί δεκαετίες αργότερα, με το “Put” το δημοφιλέστερο πλέον κομμάτι τους. Οι Let 3 από τη Ριέκα (με μέλη από τους πρώην Termiti), με queer αισθητική και θεματολογία, και οι Psihomodo Pop από το Ζάγκρεμπ, με τον frontman τους επίσης αρχικά με παρεμφερή αισθητική, έγιναν γνωστοί προς τα τέλη της δεκαετίας παρότι δημιουργούν από την καμπή του 1983-84 υπό διάφορα σχήματα. Πέρασαν δε στην επόμενη περίοδο είτε ως ποπ οι πρώτοι (με συμμετοχές και στη Eurovision αργότερα) είτε ως κλασικό ροκ εν ρολ οι δεύτεροι, αλλά πλέον χωρίς το ύφος και το κλίμα αυτής της πρώτης θρυλικής περιόδου.

Αντίθετα εκείνοι που ξεκίνησαν τη δεκαετία του ‘80, αλλά σχεδόν δεν ηχογράφησαν τίποτε, παρότι ενεργοί, ήταν οι Obojeni Program από το Νόβι Σαντ. Κυριάρχησαν μάλλον τη δεκαετία του ‘90, ενώ τίμησαν ιδιαίτερα τα Exit Festival ειδικά στην πρώτη περίοδο της δεκαετίας των 00s, όταν τα πάθη του πολέμου είχαν πλέον καταλαγιάσει.

Όμως ισχυρή ήταν και η επιρροή της φολκ, που πότισε τα σχήματα του novi val, μαζί με τις επιρροές του κινήματος του νεορομαντισμού που επίσης κυριαρχούσε στην Αγγλία της περιόδου με τους Spandau Ballet, A Flock of Seagulls κλπ. Οι U Skripcu από το Βελιγράδι ξεκίνησαν και αυτοί στη συλλογή Artistička radna akcija που είδαμε στο πρώτο μέρος, για να κατακτήσουν στη συνέχεια την επιτυχία με το δίσκο “Nove Godine”. Έγιναν ίσως oι περισσότερο γνωστοί από αυτό το στυλ, όπως και οι Dorian Gray από το Ζάγκρεμπ. Οι φολκ επιρροές μαζί με τον νεορομαντισμό, ήταν επίσης χαρακτηριστικές και στους Gjurmet από την Πρίστινα, με έναν και μοναδικό δίσκο, το “Nje Grusht Qershi” (Μια πρέζα κεράσι), και μεγάλη επιτυχία στο πολύπαθο έως σήμερα Κόσοβο.

Φολκ επιρροές βέβαια υπήρχαν από την αρχή της δεκαετίας. Ηδη επιρροές από τη βαλκανική μουσική παράδοση, ανάμεσα στις πολλές στυλιστικές αναφορές τους, είχαν οι Laboratorija Zvuka στον πρώτο τους δίσκο του 1981, οι Lačni Franz επίσης στον πρώτο δίσκο από την ίδια χρονιά, τραγουδώντας στα σλοβένικα, και οι και πάλι ακατανόητοι για εμάς Haustor από το Ζάγκρεμπ. Από τα μέσα όμως της δεκαετίας, οι φολκ επιρροές επηρεάζουν και μάλλον αναζωογονούν και τους καλλιτέχνες της προηγούμενης μάλλον δεκαετίας, που προσπάθησαν μεν, μάλλον όμως ανεπιτυχώς να συμμετάσχουν στο νέο ρεύμα που είχε συνταράξει τη μουσική της Γιουγκοσλαβίας. O Momčilo Bajagić Bajaga, πρώην μέλος των Riblja Čorba, που πλέον μαζί με τους Bijelo Dugme θεωρούντο μάλλον παρωχημένα συγκροτήματα, το 1984 βγάζει τον πρώτο προσωπικό δίσκο και σχηματίζει τους Bajaga i Instruktori, που μπορεί και να ξεπέρασαν τη δημοφιλία των προπατόρων τους. Είναι όμως στον τέταρτο δίσκο τους το 1988, με τη φολκ στροφή εμφανή, που αγγίζουν για εμάς πλέον την κορυφή. Ακούμε το “Ruski Voz” (Ρώσικο τρένο). Λίγο πριν είχαν επιχειρήσει να εμφανιστούν με τους Bijelo Dugme στη Μόσχα. Τη συναυλία διέκοψε η αστυνομία, γεγονός που παρά τα διάφορα προβλήματα (λογοκρισία, άρνηση έκδοσης δίσκων κλπ.) δεν είχαν συναντήσει στη Γιουγκοσλαβία.

Έχουμε φτάσει πριν το τέλος και έχουμε προσπεράσει δύο από τα κορυφαία σχήματα που έχουμε ήδη συναντήσει στη συλλογή έως τώρα.

Πρώτοι οι Mizar (το όνομα παραπέμπει σε αστέρι που λάμπει στην έρημο), ίσως το κορυφαίο σχήμα της πρώην Μακεδονίας, νυν Βόρειας Μακεδονίας. Όπως και πολλά άλλα σχήματα του τότε, αν κάποιος μείνει στη δισκογραφία τους, δεν θα καταλάβει τίποτε. Σχήμα που δημιουργήθηκε αρχές δεκαετίας ‘80, απ΄όπου δεν έχει μείνει τίποτε ως καταγραφή. Βγάζουν ένα lp (η κασέτα ίσως κυκλοφόρησε περισσότερο) το 1988 με το ιστορικό πλέον “Devojka od bronza”. Πριν όμως από αυτό, με το οποίο μάλλον έγιναν τότε γνωστοί, είχαν θρυλικές live εμφανίσεις, όσο και demo, όπως το “Gradot e Nem”, που απεικονίζουν ένα συγκρότημα μυθικών διαστάσεων με κομμάτια που έγιναν βέβαια γνωστά πολύ αργότερα. Δημιουργήθηκαν με αρχικά βασικό μέλος τον Gorazd Čapovski που έμεινε ως το τέλος της δεκαετίας, πριν φύγει για την Αυστραλία και συνεχίσει σε αυτό που είχε ξεκινήσει, ένα μείγμα βαλκανικής goth – dark wave μουσικής, με τους συμπαθείς Kizmet. Μέλος τους και βασική επιρροή στην πρώτη φάση ήταν και ο Risto Vrtev, που στο τέλος της δεκαετίας έφτιαξε τους Arhangel, το μεγαλύτερο ίσως σχήμα της ήδη ονομαζόμενης Βόρειας Μακεδονίας για τα 90s, για χάρη του οποίου κάνουμε παρέκκλιση και περιλαμβάνουμε εδώ το “Seniste” από τον δεύτερο δίσκο τους του 1992. Λόγω απουσιών για κατάταξη στο στρατό, κάτι το πολύ συνηθισμένο για τα σχήματα του τότε, στους Mizar στο μέσο της δεκαετίας ήρθε ο Goran Trajkoski, με συμμετοχή στα πρώτα πανκ συγκροτήματα, τους Afektiven Naboj από τη Στρούγκα της λίμνης Οχρίδας και τους Saraceni των Σκοπίων (που είδαμε στο πρώτο μέρος), για να συνεχίσει στη συνέχεια στους Padot na Vizantija, που όπως μαρτυρά και το όνομα είχαν ευθείες αναφορές στο Βυζάντιο. Μετά τους Mizar ο ίδιος, από τα τέλη της δεκαετίας σχημάτισε τους ιδιαίτερα πετυχημένους, πλην μάλλον υπερεκτιμημένους Anastasija, που έγιναν γνωστοί με κινηματογραφικές μουσικές και εκδόσεις δίσκων τους από σαλονικιές εταιρίες. Η κορυφαία όμως περίοδος των Mizar ήταν με την επικών διαστάσεων φωνή του Goran Tanevski και τα θρυλικά live τους από το 1985 έως το 1988. Τους ακούμε εδώ στο άνοιγμα μιας συναυλίας στο “Ходен же (Hoden Že)”, ένα μείγμα Joy Division με ορθόδοξη χριστιανική ψαλμωδία. Όλα αυτά βέβαια στη μακεδονική γλώσσα, καθώς αποτελούσαν μέλη ενός καλλιτεχνικού κινήματος (Makedonska Streljba), χωρίς βέβαια καθορισμένη μορφή, που διεκδικούσε τη δική του φωνή, παρόμοια με άλλα καλλιτεχνικά κινήματα που είχαν ξεκινήσει από τις χώρες που δεν αποτελούσαν το βασικό συνδετικό κρίκο της πρώην Γιουγκοσλαβίας (η Σερβία και η Κροατία ήταν οι βασικές χώρες που συγκροτούσαν ανέκαθεν τη Γιουγκοσλαβία και ήταν οι βασικές αντίπαλες στον πόλεμο που ξεκίνησε μετά).

Αντιπαρατίθενται ή συγκρίνονται έτσι συχνά με το κίνημα του New Primitivism της Βοσνίας ή το Neue Slowenische Kunst της Σλοβενίας, χωρίς βέβαια οι διακρίσεις αυτές να είναι σημαντικές. Βέβαια η ανάγκη διαφοροποίησης μεταξύ τους ήταν τότε σημαντική όπως και οι μεταξύ τους εθνικές και γλωσσικές διαφορές. Όμως μιλάμε για καλλιτεχνικά κινήματα, εξ ορισμού αδιάφορα για την εθνική συγκρότηση και διαφοροποίηση.

Τέτοιο ήταν σίγουρα το New Primitivism από το Σεράγεβο της Βοσνίας. Σε αυτό εντάχθηκαν οι Zabranjeno Pušenje (Απαγορεύεται το κάπνισμα) και οι Elvis J. Kurtović & His Meteors, παράπλευρα σχήματα εφήβων του Σεράγεβο των αρχών της δεκαετίας του ‘80. Και οι δύο, ιδίως οι πρώτοι, δεν εντάχθηκαν στο κλασικό πανκ κίνημα, παρέμειναν περισσότερο στο ροκ εν ρολ, με πολλά φολκ στοιχεία. Είχαν αντιπάθεια στο νεορομαντικό όσο και ηλεκτρο-ποπ κίνημα της Σερβίας του τότε, όσο και στο industrial ηλεκτρονικό κίνημα της Σλοβενίας, γύρω από τους τότε Laibach. Βασικά μέλη τους δύο φίλοι από το τότε Σεράγεβο που στο τέλος της δεκαετίας ακολούθησαν διαφορετικούς δρόμους, ο Nele Karajlić και ο Sejo Sexon, και ο Elvis Kurtovic, γύρω από τους οποίους σχηματίστηκε ένας πυρήνας καλλιτεχνών όλων των ειδών. Ραδιοφωνικά σώου, μετέπειτα τηλεοπτική εκπομπή, θεατρικές παραστάσεις και συναυλίες, με μια διάθεση αλήτικη, διαφορετική όμως από αυτή του πανκ της προηγούμενης περιόδου. Σκοπός εδώ δεν ήταν η άρνηση του κατεστημένου και η καταστροφή του, αλλά η ειρωνεία, η παρωδία, και η αδιαφορία. Χλεύαζαν τους πάντες και τα πάντα. Μια χαρακτηριστική στιγμή των πρώτων το 1983, όταν πλέον οι Bijelo Dugme περνούσαν μια εμφανή καλλιτεχνική καμπή, έστειλαν ανοικτή επιστολή στον Goran Bregovic για να του προσφέρουν θέση στο συγκρότημα. Οι ίδιοι έβγαλαν τον πρώτο δίσκο τους το 1984, το “Das ist Walter”, που έγινε γρήγορα απρόσμενα μεγάλη επιτυχία, όμως για εμάς, τα live τους είναι εκείνα που έμειναν ιστορικά και αποδίδουν καλύτερα την προσφορά τους. Συνέχισαν μέχρι τα τέλη της δεκαετίας (με συμμετοχή περιστασιακή στο μπάσο και του Εμίρ Κουστουρίτσα, μέλος κι αυτός της ίδιας ευρύτερης παρέας), όταν τα δύο βασικά μέλη των Zabranjeno Pušenje χώρισαν δρόμους. Ο Nele Karajlić στο Βελιγράδι, όπου κατέληξε κι ο Κουστουρίτσα, με τον οποίο συνέχισαν συνεργασία, ενώ ο Sejo Sexon παρέμεινε στο Σεράγεβο, για να συνεχίσει το συγκρότημα μαζί με τον Elvis Kurtovic, που όμως πλέον είχε χάσει την ικμάδα του.

Ολότελα διαφορετικό ήταν το κίνημα του Neue Slowenische Kunst με τους Laibach δημιουργό και κύριο φορέα του. Με αναφορές στην εποχή της Αυστροουγγαρίας, υιοθέτησαν το όνομά τους όπως ονομάζεται η Λουμπλιάνα στα γερμανικά, εγείροντας εθνικά ζητήματα ήδη από την αρχή. Το όνομά τους και το σύμβολό τους (μαύρος σταυρός), όπως και η εν γένει προβοκατόρικη στάση τους προκάλεσαν από την αρχή αντιδράσεις. Μετά δε την πρώτη εμφάνισή τους στην τηλεόραση, τους απαγορεύτηκε η χρήση του ονόματός τους, έτσι ώστε οι πρώτες εμφανίσεις του γκρουπ και ο πρώτος τους δίσκος να φέρουν μόνο το σύμβολό τους. Παρόλα αυτά η τοπική Νεολαία της Λεγεώνας των Σοσιαλιστών επέμεινε, παράδοξα για μια σοβιετική χώρα, να τους επιτραπεί η χρήση του ονόματος, όπως και έγινε από τον δεύτερο δίσκο το κλασικό “Nova Akropola”. Οι εμφανίσεις τους ήταν πάντα προκλητικές και προκαλούν ακόμη και έως σήμερα αντιδράσεις. Η χρησιμοποίηση συμβόλων ολοκληρωτισμού όπως π.χ. γερμανική σβάστικα, στρατιωτικές στολές, αποσπάσματα από ομιλίες εθνικιστών ηγετών, όπως και ο minimal industrial ήχος τους (παρά την ενίοτε υιοθέτηση ποπ μοτίβων) σίγουρα τους κάνει ξεχωριστούς. Κανείς βέβαια δεν μπορεί να πει αν οι Laibach θα μείνουν στην ιστορία, για τη μουσική τους παρακαταθήκη ή για την πρόκληση, που μοιάζει να είναι στοιχείο της ύπαρξής τους. Παρουσιάζουν τη πιο ζοφερή εικόνα του κόσμου μας, σαν να είναι μια καθημερινή πραγματικότητα. Και τίποτε άλλο δεν θα ταίριαζε από τη γερμανική γλώσσα που κυρίως χρησιμοποιούν στη μουσική τους. Ίσως η πιο χαρακτηριστική τους στιγμή μετά τα 80s είναι η συναυλία τους στη Βόρεια Κορέα το 2015, ανοίγοντας και κλείνοντας τη συναυλία με ένα εμβατήριο στα αγγλικά. Τι να πει κανείς. Πάντως, για την εποχή που αναφερόμαστε εδώ, οι Laibach είχαν μάλλον αποδεχθεί ως αναπόδραστη την πορεία προς τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και μάλλον κορόιδευαν όσους έβλεπαν σε αυτό μια πορεία προς το καλύτερο. Ίσως ήταν και η θέση της Σλοβενίας, η χώρα πιο κοντά στην κεντρική Ευρώπη απ΄όλες τις άλλες περιοχές που απάρτιζαν την τότε Γιουγκοσλαβία, η οποία βγήκε σχεδόν αναίμακτα από αυτή τη διάλυση.

Αντίθετα η υπόλοιπη χώρα υπέφερε. Κλείνουμε το αφιέρωμά μας με τον Branimir Štulić, τον χαρακτηριστικότερο μάλλον εκπρόσωπο του γιουγκοσλαβισμού. Ο ίδιος έχει αποσυρθεί ήδη από νωρίς, ζώντας ταπεινά και ασκητικά στην Ολλανδία (όπως και ο δικός μας Νίκος Τσιλογιάννης από τα Μπουρμπούλια), δηλώνει Γιουγκοσλάβος και δεν έχει πάρει ούτε καν διαβατήριο των χωρών που διαδέχθηκαν την ενιαία αυτή χώρα. Εδώ στο “Balkan”, το πρώτο τραγούδι που έβγαλαν οι Azra, από συναυλία τους στη Μπάνια Λούκα στις 27-7-1990 όπως αναφέρει ο ίδιος στο YouTube, ή το 1987, όπως αναφέρουν άλλες πηγές. Μικρή σημασία πάλι έχει.

Η Μπάνια Λούκα, θα γινόταν ένα από τα πολλά θέατρα του πολέμου στη Βοσνία, η χώρα θα διαλυόταν, ο εθνικισμός θα σάρωνε τα πάντα. Είπαμε και στη αρχή, δεν ξέρουμε αν μπορούσε να αποσοβηθεί ο πόλεμος και δεν ξέρουμε αν η χώρα μπορούσε να παραμείνει ενιαία. Δεν έχει και σημασία ίσως.

Ως προς τη μουσική που εδώ μας απασχολεί, δυστυχώς, ή και πάλι εντελώς αυτονόητα, όλη αυτή η θαυμαστή πρωτοποριακή σκηνή του πανκ, new wave, novi val της πρώην πλέον Γιουγκοσλαβίας έσβησε με το γύρισμα της νέας δεκαετίας. Έτσι κι αλλιώς οι εποχές παντού άλλαζαν αναπόδραστα. Ο Κουστουρίτσα με τον Μπρέγκοβιτς γίνονταν πλέον και δικοί μας εδώ στην Ελλάδα με τον Καιρό των Τσιγγάνων, μια θρυλική ταινία για τα Βαλκάνια, και το “Ederlezi” να κάνει ακόμη πολλούς ανθρώπους να κλαίνε. O Goran Bregovic ήδη από το 1984, που επισημάναμε παραπάνω ως καμπή της όλης σκηνής της Γιουγκοσλαβίας, αναλάμβανε τα ηνία στους Bijelo Dugme, οδηγώντας τους στους τρεις τελευταίους τους δίσκους σε φολκ παραδοσιακά βαλκανικά μονοπάτια, και ανανεώνοντας πραγματικά την προηγούμενη μουσική τους (ακατανόητη και αυτή για εμάς). Ισως να τον επηρέασε η ανοικτή επιστολή των Zabranjeno Pušenje που είχε λάβει λίγο πριν.

Το “Ederlezi” αναπαράγεται στην Ελλάδα και σε όλα τα Βαλκάνια, φτάνει στην Τουρκία και την Πολωνία, μαζί με τις παραδοσιακές μουσικές όλων των χωρών που ξαναδίνουν νέο νόημα στη ροκ μουσική έως τα τέλη των 90s. Τα 80s έχουν μείνει πια πίσω, η παγκοσμιοποίηση (και της μουσικής) είναι κοινός τόπος, αλλά η παράδοση κάθε χώρας καλά αντιστέκεται.

Δεν έχουν αλλάξει και πολλά από τότε. Τα πάθη του παρελθόντος έχουν καταλαγιάσει, έχουμε μάθει να ζούμε χωρίς εξάρσεις, με μικρές αναλαμπές. Η σταθερότητα φέρνει ευημερία, αλλά και τέλμα που γίνεται περισσότερο εμφανές τα τελευταία χρόνια. Στεκόμαστε κάπου στη μέση των έρημων Βαλκανίων, και δεν ξέρουμε για που να τραβήξουμε. Ο καιρός θα δείξει.

Τα live και αρκετά demo της δεκαετίας μπορεί να βρει κανείς στο κανάλι Stražarni Lopov.

Τα αποσπάσματα των Mizar και των Zabranjeno Pušenje είναι από εδώ:

Mizar - live 1986

Zabranjeno Pušenje – live Zagreb 1984